Występowanie i objawy choroby
W krajach zachodnich celiakia występuje zaledwie u ok. 0,6% populacji. Ryzyko zachorowania jest zwiększone u chorych na cukrzycę typu 1, choroby autoimmunologiczne (np. wątroby, tarczycy), u osób z zespołem Downa, Turnera, Williamsa, oraz u osób w z nefropatią IgA, z niedoborem IgA i mających krewnych chorych na celiakię.
U osób chorych na celiakię spożycie glutenu może powodować występowanie wielu niepożądanych objawów:
- ze strony przewodu pokarmowego np. bóle brzucha, biegunki, wzdęcia, nudności, wymioty
- zmiany skórne
- zmiany w układzie oddechowym np. nieżyt nosa, astma
- ogólne złe samopoczucie, przewlekłe zmęczenie, problemy ze snem
- bóle stawów i mięśni.
Ze względu na zaburzenia wchłaniana składników pokarmowych w jelicie cienkim, mogą też występować powikłania takie jak niedokrwistość, czy osteoporoza. Zdarza się również bezobjawowy przebieg choroby, jedynie z nieprawidłowościami w wynikach badań laboratoryjnych.
Rozpoznanie i postępowanie diagnostyczne
Rozpoznanie celiakii ustala lekarz na podstawie wywiadu oraz badań pomocniczych. Kluczowe są badania przeciwciał (anty-TG2, anty-DGP, EMA w klasie IgA i IgG) i badania wycinków pobranych z jelita cienkiego. Bardzo ważne jest, by nie wprowadzać samodzielnie diety bezglutenowej przed otrzymaniem diagnozy, ponieważ uniemożliwi to prawidłowe rozpoznanie choroby. U dzieci może nie być konieczna biopsja jelita cienkiego jeśli stężenie przeciwciał anty-TG2 ma określony poziom oraz potwierdzi się obecność przeciwciał EMA w dwóch niezależnie pobranych próbkach krwi. U dorosłych można również zastosować te kryteria jeśli nie chcą lub nie mogą poddać się badaniu endoskopowemu. Dostępne są także badania genetyczne wskazujące na predyspozycję do celiakii ale oznaczenie genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8 ma ograniczone znaczenie w potwierdzeniu rozpoznania choroby. Jego wykonanie może być wskazane w określonych sytuacjach jak w razie wątpliwości diagnostycznych lub w celu wykluczenia celiakii u osób z grupy ryzyka (np. u chorych na cukrzycę typu 1 lub z trisomią 21).
W innych badaniach laboratoryjnych mogą być widoczne nieprawidłowości takie jak niedokrwistość z niedoboru żelaza oraz zmniejszenie stężeń w surowicy żelaza, witaminy D, wapnia, kwasu foliowego i albumin.
Leczenie i dieta w celiakii
W przypadku potwierdzenia celiakii podstawą leczenia jest jak najszybsze wprowadzenie diety bezglutenowej. Powinna być ona stosowana bezwzględnie przez całe życie. W niektórych przypadkach stosuje się dodatkowo leki immunosupresyjne. Po rozpoznaniu celiakii warto omówić z lekarzem konieczność wprowadzenia suplementacji. Ze względu na uszkodzenia kosmków jelitowych i zaburzenia wchłaniania mogą występować niedobory witamin (np. rozpuszczalnych w tłuszczach, tj. A, D, E, K, oraz witamin z grupy B) oraz składników mineralnych (np. żelaza, wapnia i magnezu).
Gluten to mieszania białek, naturalnie występująca w ziarnach zbóż takich jak: pszenica (w tym: orkisz, płaskurka, samopsza), pszenżyto, żyto oraz jęczmień. Niestety gluten może być także dodawany w procesie produkcji w różnych celach technologicznych lub stanowić zanieczyszczenie np. w wyniku kontaktu surowców glutenowych i bezglutenowych. Z tego powodu dieta bezglutenowa wymaga eliminacji wielu produktów, nawet tych zawierających śladową ilość tego białka.
Po uwzględnieniu eliminacji produktów zawierających gluten w celu odpowiedniego zbilansowania diety bezglutenowej, zaleca się komponowanie posiłków, zgodnie ze wskazówkami zawartymi w Talerzu Zdrowego Żywienia.
Wiele przydatnych materiałów na temat diety bezglutenowej znajdziesz na naszej stronie:
Dieta bezglutenowa – zalecenia żywieniowe
E-BOOK. Dieta bezglutenowa w praktyce
Piśmiennictwo:
- Szajewska H., Szczepanek M.: „Celiakia” [w:] Interna Szczeklika. Red. P. Gajewski, Kraków, Medycyna Praktyczna, 2022, s. 1071‑1075.
