W licznych badaniach wykazano związek pomiędzy spożyciem TFA z żywnością a wzrostem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca (ChNS) i innych chorób sercowo-naczyniowych, a także m.in. otyłości, cukrzycy typu 2 i nowotworów. TFA zaburzają również syntezę długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 (omega-3) i n-6 (omega-6), niezbędnych dla prawidłowego wzrostu i rozwoju w życiu płodowym i w okresie niemowlęcym (1). Zgodnie z zaleceniami żywieniowymi (2 – 4) spożycie TFA powinno być tak małe, jak to jest możliwe w diecie zapewniającej właściwą wartość odżywczą. Ze względu na fakt, że produkty spożywcze nie zawierają na etykiecie informacji o zawartości TFA, dane na ten temat zawarte w e-Bazie TFA pozwalają na skuteczne rozróżnienie produktów o ich niskiej i wysokiej zawartości, a tym samym na dokonywanie świadomych zdrowych wyborów żywieniowych.
W 2025 r. strona internetowa e-Bazy TFA (https://izomery-public.pzh.gov.pl/pl) została zmodernizowana. Pojawiły się m.in. nowe funkcjonalności i zmieniła się szata graficzna
(ryc. 1).
Rycina 1. Widok strony głównej Bazy zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w środkach spożywczych (e-Baza TFA, https://izomery-public.pzh.gov.pl/pl)
Na szczególne wyróżnienie zasługuje interaktywny kalkulator dziennego spożycia TFA, który pozwala na obliczenie pobrania TFA z całodzienną dietą na poziomie minimalnym, przeciętnym (mediana) i maksymalnym (ryc. 2). Specyfika funkcjonowania tego narzędzia obejmuje wybór produktów spożytych w ciągu dnia z asortymentu dostępnego w e-Bazie TFA oraz personalizację danych z zakresu m.in. płeć, przedział wiekowy, poziom aktywności fizycznej czy wartość energetyczna całodziennej diety (kcal). Kalkulator dziennego spożycia TFA pozwala również na obliczenie jaki procent energii z całodziennej diety stanowią TFA i porównanie do zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (5, 6) (nie więcej niż 1 % energii z całodziennej diety). Uzyskane dane można wygenerować w postaci raportu (plik pdf.).
Rycina 2. Widok kalkulatora dziennego spożycia TFA na stronie e-Bazy TFA
Drugą ważną nową funkcjonalnością jest narzędzie umożliwiające porównanie przeciętnej, minimalnej lub maksymalnej zawartości TFA pomiędzy wybranymi produktami lub grupami produktów (ryc. 3). Schemat funkcjonowania tego narzędzia obejmuje dwa podstawowe etapy: wybór produktów/grup produktów do porównania oraz analiza wyników. Dane wskazane do porównania są wizualizowane w postaci wykresu, który można dostosować poprzez m.in. zmianę jednostek prezentacji wyników (zawartość TFA w g / 100 g produktu, na porcję lub na opakowanie) oraz wyglądu wykresu (wertykalny lub horyzontalny). Uzyskane dane, podobnie jak w przypadku kalkulatora dziennego spożycia TFA, można wygenerować w postaci raportu (plik pdf.).
Rycina 3. Widok narzędzia umożliwiającego porównanie zawartości TFA pomiędzy wybranymi produktami lub grupami produktów na stronie e-Bazy TFA
Dodatkowo na stronie e-Bazy TFA pojawiły się nowe moduły, które umożliwiają użytkownikom poszerzenie wiedzy nt. izomerów trans kwasów tłuszczowych, a także informują o aktualnie prowadzonych działaniach w zakresie prowadzenia e-Bazy TFA. Są to:
- Moduł Baza wiedzy w postaci następujących sekcji: TFA, e-Baza TFA, TFA a prawo (9 pozycji), Publikacje (14 pozycji), Dokumenty do pobrania (23 pozycje) oraz Eksperci. Do każdej z ww. sekcji opracowano treści merytoryczne z przedmiotowego zakresu.
- Moduł Najczęściej zadawane pytania uwzględnia listę 6 pytań nt. izomerów trans kwasów tłuszczowych i e-Bazy TFA wraz z odpowiedziami na te pytania.
- Moduł Ostatnio wprowadzone zmiany informuje, zgodnie z nazwą, o ostatnio wprowadzonych zmianach w e-Bazie TFA w związku z jej modernizacją / aktualizacją.
- Moduł Angielski – obejmuje anglojęzyczną wersję strony internetowej e-Bazy TFA.
Aktualnie (stan na 19.06.2026 r.) e-Baza TFA zawiera dane dla 1600 produktów zebranych w 14 kategorii, 28 podkategorii, 68 grup produktów i 270 reprezentatywnych produktów spożywczych. Kolejna aktualizacja o nowe dane dla koncentratów spożywczych i wyrobów ciastkarskich jest planowana na przełomie września / października.
Piśmiennictwo:
- Pipoyan, D.; Stepanyan, S.;Stepanyan, S.; et al. The Effect of Trans Fatty Acids on Human Health: Regulation and Consumption Patterns. Foods 2021, 10, 2452.
- Normy żywienia dla populacji Polski pod redakcją Rychlik E., Stoś K., Woźniak nA., Mojska H. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024
- EFSA, Scientific and technical assistance on trans fatty acids. doi:10.2903/sp.efsa.2018.EN-1433
- EFSA, Dietary Reference Values for nutrients. Summary report. doi: 10.2903/sp.efsa.2017.e15121
- WHO, Total fat intake for the prevention of unhealthy weight gain in adults and children: WHO guideline, World Health Organization, Geneva, 2023, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
- WHO, Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline, World Health Organization, Geneva, 2023, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
Artykuł opracowany w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2026 w zakresie Zadania 11: Prowadzenie e-Bazy izomerów trans kwasów tłuszczowych oraz jej aktualizacja na podstawie badań zawartości tych związków w żywności, Celu Operacyjnego 1: Profilaktyka nadwagi i otyłości.
