Charakteryzują się długim okresem przydatności do spożycia i małą masą/objętością w porównaniu do produktów nieodwodnionych, a także przystępną ceną. Z powyższych powodów koncentraty spożywcze od wielu lat cieszą się dużą popularnością (1, 2), szczególnie wśród młodzieży i młodych dorosłych.
Wyniki badań prowadzonych przed wejściem w życie rozporządzenia Komisji (UE) 2019/649 ograniczającego zawartość izomerów trans kwasów tłuszczowych, innych niż izomery trans kwasów tłuszczowych naturalnie występujące w tłuszczu pochodzenia zwierzęcego (3) wskazywały, że koncentraty spożywcze są znaczącym źródłem tych związków w żywności. Należy podkreślić, że izomery trans kwasów tłuszczowych (ang. trans fatty acids, TFA, tzw. tłuszcze trans) są uznanym czynnikiem ryzyka wielu chorób i zaburzeń stanu zdrowia, w tym m.in. chorób sercowo-naczyniowych, nowotworowych i alergicznych (4). Wysokie spożycie TFA z dietą może przyczyniać się również do upośledzenia płodności, a także zaburzeń prawidłowego rozwoju układu nerwowego i siatkówki oka w życiu płodowym i okresie niemowlęcym (5).
W 2026 r., w ramach realizacji Narodowego Programu Zdrowia, zostały zaplanowane i wykonane oznaczenia zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w koncentratach spożywczych obiadowych dostępnych na rynku w Polsce. Jest to kolejna grupa żywności, dla której w Bazie zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w środkach spożywczych (6) zaktualizowano dane nt. zawartości TFA.
Do badań zawartości TFA wytypowano koncentraty zup i sosów gotowych do spożycia po ugotowaniu. Badane próbki zakupiono w 2026 roku w losowo dobranych sklepach na terenie Warszawy oraz w sprzedaży internetowej. Łącznie przebadano 57 próbek koncentratów spożywczych, w tym 26 koncentratów zup oraz 31 koncentratów sosów gotowych do spożycia po ugotowaniu. Jedną próbkę stanowiły 2 produkty (opakowania handlowe) o tej samej nazwie tego samego producenta pochodzące z dwóch różnych partii produkcyjnych.
Przeciętna zawartość izomerów trans kwasów tłuszczowych w przebadanych próbkach koncentratów zup i sosów wynosiła odpowiednio 0,11% oraz 0,02% wszystkich kwasów tłuszczowych (wt/wt), wahając się w pojedynczych próbkach produktów w zakresie od 0,00% wt/wt do 1,12% wt/wt (dla koncentratów zup) oraz od 0,00% do 1,97% (dla koncentratów sosów). W przeliczeniu na 100 g produktu (100 g proszku) zawartość TFA wynosiła przeciętnie 0,01 g w grupie koncentratów zup oraz 0,001 g w grupie koncentratów sosów (ryc. 1) i w pojedynczych próbkach wahała się w zakresie od 0,00 g do 0,08 g (koncentraty zup) oraz od 0,00 g do 0,32 g (koncentraty sosów).
Rycina nr 1. Porównanie przeciętnej zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w g/ 100 g produktu (100 g proszku) w koncentratach zup i sosów gotowych do spożycia po ugotowaniu w latach 2004, 2017 i 2026
Porównując przeciętną zawartość TFA w koncentratach spożywczych obiadowych, przebadanych w ramach ogólnopolskich badań monitoringowych w roku 2004 oraz w ramach Narodowego Programu Zdrowia (NPZ) w roku 2017 i w 2026 r., stwierdzono znaczące obniżenie zawartości badanych związków na przestrzeni ostatnich 20 lat (ryc.1). Należy podkreślić, że źródłem TFA w koncentratach zup i sosów badanych w latach 2004 i 2017 były częściowo utwardzone oleje roślinne (PHVO, Partially Hydrogenated Vegetable Oils). Z badań własnych (7) wynika, że tłuszcze te są zastępowane przez inne tłuszcze, zarówno roślinne, jak i zwierzęce oraz ich mieszaniny. Wyniki badań przeprowadzonych w ramach zadania NPZ w 2026 r. wskazują na skuteczność działań podejmowanych w Polsce na rzecz obniżenia zawartości produkowanych przemysłowo izomerów trans kwasów tłuszczowych (i-TFA). Obniżenie zawartości i-TFA w żywności zostało osiągnięte poprzez dobrowolne działania producentów na rzecz reformulacji składu tej grupy produktów i działania regulacyjne polegające na wprowadzeniu ograniczenia zawartości i-TFA w żywności do 2g/100g tłuszczu. Warto jednocześnie przypomnieć, że zgodnie z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (8) zawartość TFA powinna być stale monitorowana w żywności na całym świecie.
Podsumowując należy podkreślić, że prowadzone, w ramach zadania Narodowego Programu Zdrowia, badania nad zawartością TFA w żywności pozwalają na stałą aktualizację danych zawartych w e-Bazie TFA, która jest jedynym źródłem informacji na temat zawartości tych związków w produktach spożywczych. Biorąc pod uwagę szeroki asortyment środków spożywczych oraz fakt, że producenci wprowadzają na rynek nowe produkty, ważny jest regularny monitoring produktów, które mogą być źródłem TFA w codziennej diecie.
Piśmiennictwo:
- Stoś K. i wsp. Krajowe badanie sposobu żywienia i stanu odżywienia populacji polskiej, NIZP PZH-PIB, Warszawa, 2021, ISBN 978-83-65870-41-4
- Mojska K. Wybrane produkty żywności wygodnej – ocena preferencji i częstotliwości ich spożycia wśród studentów. Probl Hig Epidemiol 2012, 93(4): 828-833
- Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/649 z dnia 24 kwietnia 2019 r. zmieniające załącznik III do rozporządzenia (WE) nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do izomerów trans kwasów tłuszczowych, innych niż izomery trans kwasów tłuszczowych naturalnie występujące w tłuszczu pochodzenia zwierzęcego, Dz.U. L 110 z 25.4.2019,
- EFSA 2018: Scientific and technical assistance on trans fatty acids. doi:10.2903/sp.efsa.2018.EN-1433
- World Health Organization (WHO). Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline. World Health Organization, Geneva, 2023, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
- Baza zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w środkach spożywczych (e-Baza TFA), https://izomery-public.pzh.gov.pl/pl
- Jasińska-Melon, E.; Mojska, H.; Krygier, B.; Garboś, S. Assessment of the Presence of Partially Hydrogenated Oils (PHOs) as a Source of Industrially Produced Trans Fatty Acids (i-TFAs) in Packaged Foods in Poland, Pre- and Post-Implementation of EU Regulation 2019/649. Nutrients 2025, 17, 1057. https://doi.org/10.3390/nu17061057
- REPLACE Module 4: Assess: how-to guide for trans fat surveillance, „World Health Organization Geneva, 2020, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO, ISBN 978-92-4-001086-4.

