Skąd czerpać wiedzę
Choć kuszące może wydawać się korzystanie z rożnego rodzaju blogów oraz grup w mediach społecznościowych trzeba do nich podchodzić z pewną dozą ostrożności. Wymiana doświadczeń z innymi rodzicami może być niezwykle cenna, jednak istnieje również ryzyko trafienia na niesprawdzone informacje, które niepotrzebnie mogą utrudniać proces rozszerzania diety lub ograniczać różnorodność produktów oferowanych dzieciom.
Warto kierować się rekomendacjami opracowanymi przez wykwalifikowanych specjalistów. W Polsce najaktualniejszym dokumentem z zakresu żywienia zdrowych niemowląt jest Stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci z 2021 roku. Warto sięgnąć po materiały takie jak poradnik żywienia niemowląt wydany przez Medycynę Praktyczną w 2020 roku czy opracowania stworzone w ramach kampanii społeczno-edukacyjnych jak „1000 pierwszych dni dla zdrowia” Fundacji Nutricia. Jeśli potrzebujesz wsparcia specjalisty możesz także zapisać się na bezpłatną konsultację z dietetykiem w → Centrum Dietetycznym Online.
Kiedy zacząć rozszerzanie diety
Nie ma jednego właściwego momentu, w którym u wszystkich niemowląt należy rozpocząć rozszerzanie diety. Zaleca się wprowadzanie produktów uzupełniających, czyli wszystkich pokarmów i płynów innych niż mleko kobiece lub mleko modyfikowane, nie wcześniej niż w 17. tygodniu życia (początek 5. m.ż.) i nie później niż w 26. tygodniu (początek 7. m.ż.). Bardzo istotne jest zwrócenie uwagi na to czy dziecko wykazuje gotowość i umiejętności rozwojowe niezbędne do spożywania pokarmów uzupełniających. Do tych umiejętności zaliczyć należy przede wszystkim stabilne siedzenie z podparciem, kontrolowanie ruchów głowy i szyi oraz jedzenie z łyżeczki.
Na ten moment nie ma wystarczających danych pozwalających stwierdzić, że wprowadzanie pokarmów uzupełniających poniżej 6 miesiąca życia jest szkodliwe lub korzystne dla zdrowia. Dotyczy to również produktów potencjalnie alergizujących jak jaja, zboża glutenowe, ryby czy orzeszki ziemne. Nie należy celowo opóźniać wprowadzenia produktów alergizujących.
Co można podać niemowlakowi a czego nie
Istnieje stosunkowo krótka lista produktów, których nie należy podawać w okresie rozszerzania diety i ograniczenia te są głównie związane z bezpieczeństwem dziecka. Przykładowo niedogotowane jaja, mięso czy ryby lub grzyby leśne mogą doprowadzić do zatrucia, a orzechy w całości do zakrztuszenia. Niektóre ograniczenia wynikają z określonych potrzeb żywieniowych na tym etapie rozwoju lub kształtowania preferencji smakowych i prawidłowych nawyków żywieniowych. Poniżej znajdziesz produkty zalecane i niezalecane w postaci wygodnej tabeli.
Tabela 1. Produkty zalecane i niezalecane w diecie niemowląt do 1 roku życia.
| Produkty zalecane | Produkty niezalecane |
|
|
Duża część produktów, które znalazły się w tabeli po stronie tych niezalecanych to napoje. Warto mieć na uwadze, że jedynym zalecanym napojem w diecie niemowlaka jest woda. Więcej na temat, dlaczego warto wybierać wodę w okresie rozszerzania diety możesz przeczytać → w tym artykule.
Ważnym elementem rozszerzania diety jest wprowadzenie produktów będących źródłem żelaza jak mięsa, ryby i produkty zbożowe wzbogacane żelazem (np. kaszki dla niemowląt). Potrzeby dziecka na żelazo są zaspokajane do ok. 6 miesiąca życia przez pokarm kobiecy lub mleko modyfikowane w połączeniu z zapasem tego składnika z okresu życia płodowego. Mleko kobiece zawiera stosunkowo niewiele żelaza, a wraz z czasem trwania laktacji jego ilość się zmniejsza, dlatego koniecznie jest dostarczenie żelaza z pokarmami uzupełniającymi.
Kolejność wprowadzania nowych produktów
Obecny schemat żywienia niemowląt jest o wiele bardziej elastyczny niż wytyczne sprzed lat i w zasadzie dopuszcza wprowadzanie wszystkich zalecanych produktów od początku rozszerzania diety. Jednak ze względu na naturalną preferencję dzieci do smaku słodkiego rekomenduje się wprowadzenie warzyw przed owocami. Owoce warto zacząć podawać dziecku po ok. 2 tygodniach od wprowadzenia warzyw. Ponieważ smak warzyw jest trudniej akceptowany często koniecznie jest ich wielokrotne podawanie, nawet 10-15 razy tego samego produktu. Jednym z częściej wprowadzanych w pierwszej kolejności produktów, oprócz warzyw i owoców, są także kleiki i kaszki zbożowe, a dopiero następnie mięso, ryby czy jaja.
Kolejność wprowadzania nowych produktów ma zdecydowanie mniejsze znaczenie niż wprowadzanie ich stopniowo, zazwyczaj co 1-2 dni, zaczynając od małych ilości, z jednoczesną obserwacją reakcji dziecka. Istotne jest zadbanie o urozmaicenie i wykorzystanie w czasie rozszerzania diety możliwie jak największej liczby produktów, ponieważ wczesne doświadczenia dziecka związane z przyjmowaniem różnych pokarmów mogą wpływać na jego późniejsze preferencje żywieniowe. Z wiekiem akceptacja nowych smaków się zmienia i może być utrudniona. Ponadto niemowlęta karmione piersią łatwiej akceptują inne smaki niż mleko.
Częstotliwość posiłków i wielkość porcji
Wielkość porcji i proponowana częstotliwość posiłków podawana w rekomendacjach (zobacz: Tabela 2) jest orientacyjna i nie jest błędem, jeśli dziecko zjada więcej lub mniej. Ilość zjadanego pokarmu może też różnić się z dnia na dzień, a nawet z posiłku na posiłek. Najważniejszą zasadą pozostaje, że rodzic powinien decydować, kiedy i co zje dziecko, natomiast dziecko – czy i ile zje. O tym, czy dziecko zjada odpowiednio dużo świadczy m.in. jego rozwój, który należy oceniać poprzez śledzenie zmian masy i długości ciała, a także regularne kontrole u lekarza pediatry. Przy pierwszych próbach wprowadzania nowych produktów warto zacząć od kilku łyżeczek (2-4 łyżeczki), a wraz z upływem kolejnych tygodni zwiększać porcje zależnie do apetytu dziecka. Pamiętaj, że początkowo to karmienie piersią lub mleko modyfikowane są podstawą diety niemowlęcia, a pokarmy uzupełniające powinny stopniowo zyskiwać coraz większy udział. Najczęściej proponuje się zastępowanie co miesiąc jednego posiłku mlecznego posiłkiem bezmlecznym. W procesie rozszerzania diety chodzi także o naukę zaspokajania głodu innymi pokarmami niż mleko. Pod koniec 1 roku życia posiłki stałe powinny stać się podstawą diety, a dziecko powinno zjadać 3-4 posiłki i zależnie od apetytu 1-2 przekąski.
Tabela 2. Orientacyjna liczba karmień i posiłków uzupełniających w 1 roku życia dziecka.
| Wiek dziecka (miesiące życia) | Karmienie mlekiem modyfikowanym | Karmienie piersią | Liczba posiłków uzupełniających* | |
| Liczba karmień na dobę | Orientacyjna objętość posiłku (ml) | Liczba karmień na dobę | ||
| 1 | 8-10 | 110-120 | 8-12 | – |
| 2-4 | 6 | 120-140 | 8-12 | |
| 5-6 | 5 | 150-160 | 8-12 | 2-3 posiłki |
| 7-8 | 5 | 170-180 | 6-8 | |
| 9-12 | 4-5 | 190-220 | 6-8 | 3-4 posiłki |
*posiłki uzupełniające powinny z czasem zastępować posiłki mleczne
Na podstawie: 1. Szajewska H., Socha P., Horvath A. i in.: Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Pediatria; 2021. T.18: 805-822., 2. WHO Guideline for complementary feeding of infants and young children 6–23 months of age. Geneva: World Health Organization; 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
Częstym problemem jest przekarmianie niemowląt, co zaburza ich umiejętność samoregulacji. Rodzic powinien aktywnie reagować na sygnały głodu i sytości u dziecka. Zachowania mogące świadczyć o głodzie to podążanie głową w stronę piersi, butelki lub łyżki i otwieranie buzi, płacz oraz niecierpliwe ruchy rąk i nóg. Jeśli dziecko w tracie posiłku gaworzy, uśmiecha się i wskazuje palcem na jedzenie oznacza to chęć do kontynuowania jedzenia. Na sytość wskazywać mogą zwolnienie tempa jedzenia, zasypianie i grymaszenie podczas posiłku, wypluwanie lub odmawianie przyjęcia pokarmu, odpychanie łyżeczki i zaciskanie ust przy jej zbliżaniu.
Konsystencja posiłków i sposób karmienia
Nie ma jednoznacznych zaleceń dotyczących wprowadzania posiłków o różnych konsystencjach. Warto mieć jednak na uwadze, że proponowanie dziecku niemal od początku różnych konsystencji wpływa korzystnie na rozwój umiejętności żucia i gryzienia i lepszą akceptację różnorodnych struktur w późniejszym czasie. Umiejętność gryzienia i żucia rozwija się szybko w pierwszym roku życia dziecka, przy czym największe możliwości nabywania tych kompetencji przypadają właśnie na 6-10 miesiąc życia. Miękkie pokarmy stałe niemowlę rozgniata językiem o podniebienie oraz między dziąsłami nawet nie mając jeszcze zębów. Z tego względu warto podawać zarówno gładkie musy i papki, jak i stopniowo wprowadzać te o bardziej grudkowatej konsystencji, posiekane miękkie kawałki czy kawałki do samodzielnego trzymania w ręce. Nawet jeśli niemowlę początkowo będzie wypluwać część proponowanych pokarmów, lub tylko bawić się nimi zamiast zjadać – to normalne! Również poprzez pozorną zabawę jedzeniem dziecko poznaje nowe produkty i oswaja się z nimi.
Pozostaje pytanie, czy karmić dziecko łyżeczką, a może pozwolić mu na samodzielne jedzenie lub połączyć obie metody? Tu znów nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Warto w pewnym stopniu pozwolić dziecku pokierować tym procesem. W ostatnich latach dużą popularność zyskała metoda BLW (ang. Baby Led Weaning), tłumaczona czasem na język polski jako „bobas lubi wybór”. Zgodnie z założeniami tej metody etap karmienia łyżeczką jest pomijamy i od początku podaje się dziecku produkty w takiej formie, by mogło je jeść samodzielnie np. kawałki banana lub gotowanej marchewki, różyczki gotowanego brokułu, kasza ugotowana na gęsto. Początkowo dziecko używa rąk, ale stopniowo przyzwyczaja się je także do korzystania ze sztućców. Wśród zalet metody BLW wymienia się m.in. ćwiczenie motoryki małej, naukę poprzez zabawę, poznawanie nowych produktów wszystkimi zmysłami, naukę bezpiecznego jedzenia, większą samodzielność i pewność siebie dziecka, lepszą kontrolę łaknienia oraz pozytywne nastawienie do jedzenia. Częstą obawą rodziców w kontekście samodzielnego jedzenia przez dzieci jest ryzyko zakrztuszenia, ale zgodnie z wynikami badań nie jest ono większe niż w przypadku karmienia łyżeczką. Problematyczny dla niektórych jest także bałagan, który towarzyszy samodzielnemu jedzeniu. Pamiętaj, że nie każde dziecko wykazuje predyspozycje do pomijania etapu papek i karmienia łyżeczką. Dobierz sposób karmienia do umiejętności dziecka i tak, by również twój poziom stresu był jak najniższy.
Podsumowanie
Rozszerzanie diety jest etapem niezwykle istotnym w kształtowaniu preferencji smakowych dziecka i wspomaganiu jego prawidłowego rozwoju. Należy rozpocząć wprowadzanie pokarmów uzupełniających ok. 6 miesiąca życia dziecka wtedy, kiedy wykazuje ono gotowość, czyli umiejętności takie jak stabilne siedzenie z podparciem i kontrola ruchów głowy i szyi. Nowe produkty należy wprowadzać pojedynczo i stopniowo, warto wykorzystywać posiłki o różnej konsystencji dopasowane do możliwości dziecka. Dziecko może zarówno jeść samodzielnie przy pomocy rąk, a następnie sztućców, jak i być karmione łyżeczką. Niemowlętom do 1 roku życia nie należy podawać produktów stwarzających ryzyko zatrucia (np. niedogotowane jaja i mięso, grzyby leśne) lub zakrztuszenia (np. orzechy w całości), napojów innych niż woda oraz produktów wysokoprzetworzonych. Należy unikać dodatku soli i cukru.
Pamiętaj, że jeśli masz wątpliwości w zakresie rozszerzania diety lub coś cię niepokoi, np. dziecko przez długi czas nie jada praktycznie nic poza mlekiem lub nie przybiera na wadze, zawsze należy skonsultować się z pediatrą.
Piśmiennictwo:
- Szajewska H., Socha P., Horvath A. i in.: Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Pediatria; 2021. T.18: 805-822.
- WHO Guideline for complementary feeding of infants and young children 6–23 months of age. Geneva: World Health Organization; 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
- Poradnik żywienia niemowląt. Krok po kroku od narodzin do pierwszych urodzin pod red. prof. Hanny Szajewskiej i dr hab. n. med. Andrei Horvath, Medycyna Praktyczna 2020.
