Rozszerzanie diety zdrowego niemowlęcia a alergie pokarmowe

Alergie pokarmowe u niemowląt

Na rozwój alergii pokarmowej może wpływać wiele czynników, w tym predyspozycje genetyczne, ekspozycja na alergen czy niedojrzałość przewodu pokarmowego. W pierwszych miesiącach życia organizm dziecka jest szczególnie wrażliwy, co może prowadzić do licznych objawów: skórnych, żołądkowo-jelitowych, a także oddechowych. Im starsze dziecko, tym mniejsze ryzyko wystąpienia alergii.

Rodzice stosunkowo często zgłaszają u swoich dzieci występowanie różnych objawów podejrzewając właśnie alergie na pokarm. Należy mieć jednak na uwadze, że dokładne określenie częstości występowania alergii pokarmowej u niemowląt jest bardzo trudne i w przypadku bazowania na relacjach rodziców często dochodzi do przeszacowania (czyli zbyt częstego, nieprawidłowego rozpoznawania alergii). Zgodnie z danymi z badania EuroPrevall w krajach europejskich określono częstość zgłaszania alergii na mleko krowie na poziomie 6,0%, jaja kurze 2,5%, pszenicę 3,6%, soję 0,4%, orzeszki ziemne 1,3%, orzechy 2,2%, rybę 1,3%. Co więcej, częstość alergii na pokarmy znacznie spada w przypadku wymagania potwierdzenia wywiadu próbą prowokacji i wynosi wówczas zaledwie 0,6% na mleko krowie, 0,2% na jaja kurze, 0,1% na pszenicę, 0,3% na soję, 0,2% na orzeszki ziemne, 0,5% na orzechy, 0,1% na rybę oraz owoce morza.

Objawy takie jak zmiany skórne, czy dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego nie są specyficzne, dlatego zdarzają się przypadki mylenia alergii pokarmowych z nietolerancjami, kolkami niemowlęcymi, łojotokowym zapaleniem skóry, atopowym zapaleniem skóry, czy trądzikiem niemowlęcym. Wiele dzieci wraz z rozwojem i poprawą funkcjonowania różnych układów w organizmie, jak układ odpornościowy czy pokarmowy, nabywa tolerancji na alergeny. Pamiętaj by zawsze w przypadku podejrzenia alergii pokarmowej u swojego dziecka skonsultować się z pediatrą i nie wprowadzać na własną rękę działań takich jak dieta eliminacyjna, stosowanie specjalnego mleka modyfikowanego o zwiększonym stopniu hydrolizy itp.

Zgodnie z wytycznymi w diagnostyce alergii pokarmowych najważniejsze są wywiad, badanie podmiotowe oraz próba prowokacji pokarmowej. Inne badania jak testy skórne czy oznaczenie przeciwciał sIgE to badania dodatkowe, nie podstawa do rozpoznania alergii, a odsetek fałszywie dodatnich wyników w ich przypadku może sięgać aż 40%. To właśnie doustne testy prowokacji powinny być standardem w rozpoznawaniu alergii na pokarm, jak również w monitorowaniu nabywania tolerancji przez dzieci. Więcej na temat alergii pokarmowej u dzieci możesz przeczytać → w tym artykule.

Rozszerzanie diety a ryzyko alergii  

Należy mieć na uwadze, że właściwie każdy pokarm może wywołać reakcję alergiczną, ale w większości przypadków za alergię odpowiedzialne są mleko krowie, jaja, orzeszki ziemne i inne orzechy, ryby i skorupiaki, gluten oraz soja. Przez wiele lat uznawano, że z tego względu produkty te należy wprowadzać do diety dziecka z opóźnieniem, według określonej kolejności czy w ściśle wyznaczonych dawkach. Jednak zgodnie z aktualnym stanem wiedzy u zdrowego niemowlęcia w ramach rozszerzania diety nie należy ani unikać, ani celowo opóźniać wprowadzania pokarmów potencjalnie alergizujących. Chociaż w Stanowisku Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci z 2021 roku możemy znaleźć informację o braku wystarczająco silnych dowodów na ochronne działanie wczesnego wprowadzania alergenów, dane z najnowszych publikacji (m.in. wytyczne Europejskiej Akademii Alergii i Immunologii Klinicznej, ang. European Academy of Allergy & Clinical Immunology, EAACI) zdają się tę hipotezę potwierdzać, zwłaszcza w odniesieniu do jaj oraz orzeszków ziemnych. Oznacza to, że wczesne wprowadzenie pokarmów alergizujących oraz ich regularne spożywanie przez niemowlęta i małe dzieci może wręcz zmniejszać ryzyko wystąpienia alergii pokarmowych w przyszłości. Mając na uwadze potencjalne korzyści oraz małe ryzyko działań niekorzystnych, zgodnie z aktualnymi wytycznymi warto wcześnie wprowadzać pokarmy alergizujące do diety niemowląt. Jednocześnie trzeba mieć świadomość, że żadna pojedyncza interwencja nie spowoduje, że problem alergii przestanie istnieć.

Wprowadzanie alergenów powinno rozpocząć się, gdy niemowlę toleruje inne typowe pokarmy stosowane w okresie rozszerzania diety jak warzywa i owoce. Nie ma ustalonej kolejności wprowadzania alergenów, a ich pojawienie się w diecie powinno przebiegać zgodnie z etapami rozwoju niemowlęcia, jego potrzebami żywieniowymi, a także ze zwyczajami żywieniowymi rodziny (np. nie ma potrzeby wprowadzania pokarmu tylko dlatego, że jest potencjalnym alergenem, jeśli prawdopodobieństwo jego normalnego spożycia w diecie jest bardzo niskie). Ważne by po wprowadzeniu pokarmów pojawiały się one regularne w posiłkach dziecka. Pamiętaj, że w przypadku dzieci ze zdiagnozowaną alergią na jeden pokarm lub z większym ryzykiem wystąpienia alergii (np. mających AZS, alergie w bliskiej rodzinie) najlepiej zaplanować wprowadzane innych alergenów w porozumieniu z pediatrą.

Jak podawać produkty alergizujące zdrowym niemowlętom

Jaja. Ważne by jaja wprowadzane w ramach rozszerzania diety podawać dobrze ścięte, nie należy podawać jaj pasteryzowanych ani surowych. Za wystarczająco ścięte uważa się jajko gotowane przez 10-15 minut lub jako składnik potraw, które są następnie gotowane lub pieczone (np. makaron, kluski, placuszki, klopsiki). Młodszym dzieciom karmionym głównie przez rodziców można dodać ugotowane jajko do warzywnej zupy krem lub dobrze ściętą jajecznicę. U starszych dzieci, które jedzą samodzielnie, dobrze sprawdzą się jaja gotowane na twardo pokrojone w cząstki, paski pieczywa posmarowane pastą jajeczną, omlet lub placuszki pokrojone na wygodne do trzymania kawałki. W pierwszym roku życia zaleca się podawanie mniej więcej 2 małych jajek tygodniowo.

Mleko krowie. Jeśli dziecko wcześniej nie korzystało z mleka modyfikowanego bazującego na białkach mleka krowiego sugeruje się rozpoczęcie wprowadzania mleka jako składnika dań pieczonych (np. placuszki, pieczony biszkopt, omlet) lub w postaci produktów fermentowanych jak jogurt naturalny, kefir.  Mleko nie powinno stanowić głównego napoju ani zastępować mleka modyfikowanego czy pokarmu kobiecego.

Orzechy i sezam. Niemowlętom można podać gładki krem orzechowy (masło orzechowe), zmielone orzechy lub mąkę z orzechów arachidowych razem z posiłkiem, wodą lub mlekiem modyfikowanym w ilości ok. 1-2 łyżeczek do herbaty, 1-3 razy tygodniowo. Stopniowo można zwiększać ilość i częstotliwość, jeśli dziecko chętnie jada posiłki z dodatkiem past lub mąk z orzechów i nasion. Nie należy podawać dzieciom do 4-5 roku życia orzechów w całości ani masła orzechowego z kawałkami orzechów ze względu na ryzyko zakrztuszenia. Gładkie masło orzechowego najlepiej rozrzedzić, jego konsystencja może być zbyt trudna dla małych dzieci. Sezam można wprowadzić w postaci pasty tahini jako dodatek do różnych potraw np. kaszek z owocami lub podać hummus.

Ryby i skorupiaki. Ryby należy podawać w małych porcjach, nie częściej niż 1-2 razy w tygodniu. Zalecane są przede wszystkim tłuste ryby morskie jak śledź atlantycki, łosoś norweski hodowlany, szprot, sardynki, pstrąg hodowlany, flądra, dorsz, makrela atlantycka i morszczuk. Niemowlętom nie należy podawać ryb drapieżnych np. miecznika, makreli królewskiej czy tuńczyka. W przypadku dzieci karmionych głównie papkami można dodać mięso ryby do zupy lub podać przecier warzywny z dodatkiem ryby. U dzieci jedzących samodzielnie dobrze sprawdzą się pulpety i kotleciki rybne.

Soja. Wybierz napój sojowy z dobrym składem (bez dodatku cukru i innych zbędnych dodatków), który możesz użyć do przygotowania naleśników, owsianki czy kaszy. Pamiętaj jednak, że napój sojowy i inne napoje roślinne nie powinny stanowić głównego napoju czy zastępować mleka modyfikowanego lub pokarmu kobiecego w diecie niemowlęcia. Dziecku możesz podać także jogurt sojowy, czy tofu.

Gluten. Wykorzystaj produkty ze zbóż glutenowych jak kasze (np. manna, orkiszowa, pszenno-owsiana), makarony czy pieczywo. Dla niemowląt karmionych łyżeczką najlepsze będą kaszki o nieco rzadszej konsystencji, jedzącym samodzielnie można zaproponować kaszę ugotowaną na gęsto, pieczywo pokrojone w paski, ugotowany do miękkości makaron, czy domowe wypieki bez dodatku cukru (np. placuszki, miękkie ciasteczka). W publikacjach jako małą ilość glutenu na początku rozszerzania diety wskazuje się ok. 1/10 kromki pieczywa, a za dużą ½ kromki.

Podsumowanie

Poniżej znajdziesz najważniejsze zasady związane z wczesnym wprowadzaniem pokarmów alergizujących do diety niemowlęcia. Takie postępowanie może stanowić element zapobiegania rozwojowi alergii pokarmowych w przyszłości, dlatego warto alergeny wprowadzać w zasadzie od początku rozszerzania diety.

1. Nie zaczynaj rozszerzania diety od alergenów. Najpierw wprowadź inne pokarmy typowe dla tego okresu jak warzywa i owoce. W przypadku produktów alergizujących dowody z badań naukowych odnośnie do korzyści zdrowotnych z wczesnego wprowadzenia do diety są najsilniejsze dla jaj i orzeszków ziemnych. Z tego powodu czasami rekomenduje się ich wprowadzenie w pierwszej kolejności, a następnie pozostałych potencjalnych alergenów. Jednak nawet jeśli zastosujesz inną kolejność nie jest to błędem.
2. Zawsze wprowadzaj produkty alergizujące pojedynczo. Dzięki temu w przypadku wystąpienia niepożądanej reakcji u dziecka będziesz wiedzieć, który produkt był za to odpowiedzialny. Zwykle wystarczy kilka dni podawania danego pokarmu by móc ocenić, czy jest on dobrze tolerowany.
3. Nowy produkt wprowadzaj wcześnie w ciągu dnia. Wybierz dzień, kiedy możesz uważnie obserwować dziecko. Większość niepożądanych reakcji występuje dość szybko po zjedzeniu danego pokarmu, dlatego najlepiej, jeśli masz możliwość skupienia swojej uwagi na dziecku przez co najmniej 2 godziny po posiłku. Podaj nowy pokarm np. zaraz po przebudzeniu lub po porannej drzemce. Dzięki temu w razie pojawienia się niepokojących objawów może być łatwiej np. skontaktować się z lekarzem.
4. Obserwuj, czy występują reakcje alergiczne. Jak już wspomniano w punkcie powyżej – większość niepożądanych reakcji występuje dość szybko po posiłku, w czasie od kilku minut do około dwóch godzin. Zdarzają się też reakcje opóźnione, które mogą nieco utrudniać obserwację, a w przypadku bardzo silnej alergii może wystąpić wstrząs anafilaktyczny co wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Jest to jednak bardzo rzadko występujący objaw alergii.
5. Zadbaj o bezpieczną pozycję dziecka w czasie posiłku. Niemowlę powinno siedzieć stabilnie i prosto, z podpartymi plecami. Możesz użyć krzesełka do karmienia lub posadzić je na swoich kolanach oparte plecami o Twój brzuch. Odpowiednia pozycja pozwala dziecku skupić się na posiłku i zapewnia większe bezpieczeństwo.
6. Zaczynaj od małych ilości. Na początku możesz dziecku podać dosłownie odrobinę np. rozgniecionego jajka czy rozrzedzonego masła orzechowego. Może to być końcówka łyżeczki, odrobina na palcu. Nie musisz mieszać potencjalnych alergenów z innymi potrawami jak puree warzywne, chociaż możesz wykorzystać ten sposób, jeśli dziecko jada już tego typu posiłki.
7. Uwierz, że nawet odrobina jest wystarczająca. Staraj się nie stresować, czy podajesz dziecku odpowiednio duże porcje produktów potencjalnie alergizujących. Niemowlęta w początkowej fazie rozszerzania diety ogólnie mogą jeść stosunkowo małą ilość pokarmów uzupełniających. Wraz z ich rozwojem i wzrostem powinien także zwiększać się apetyt i wielkość porcji. W przypadku alergenów wystarczające są niewielkie ilości np. 1-2 łyżeczki masła orzechowego tygodniowo.
8. Po prowadzeniu alergenu powtarzaj ekspozycję. Ważne by po wprowadzeniu danego alergenu regularnie wykorzystywać go w diecie dziecka, konsekwencja jest kluczowa. Zgodnie z zaleceniami alergologów powinno się podawać produkty potencjalnie alergizujące co najmniej raz w tygodniu, a najlepiej 2-3 razy w tygodniu, przynajmniej do 5. roku życia.

Piśmiennictwo:

1. Gabryszewski SJ, Dudley J, Faerber JA i wsp. Guidelines for Early Food Introduction and Patterns of Food Allergy. Pediatrics. 2025 Nov 1;156(5):e2024070516. doi: 10.1542/peds.2024-070516.
2. Vlieg-Boerstra B, Netting M, Vassilopoulou E i wsp. Guidance for healthy complementary feeding practices for allergy prevention in developed countries: An EAACI interest group report. Pediatr Allergy Immunol. 2025;36:e70150. doi:10.1111/pai.70150
3. Scarpone R, Kimkool P, Ierodiakonou D i wsp. Timing of Allergenic Food Introduction and Risk of Immunoglobulin E-Mediated Food Allergy: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatr. 2023 May 1;177(5):489-497. doi: 10.1001/jamapediatrics.2023.0142.
4. Fleischer DM, Chan ES, Venter C i wsp. A Consensus Approach to the Primary Prevention of Food Allergy Through Nutrition: Guidance from the American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology; American College of Allergy, Asthma, and Immunology; and the Canadian Society for Allergy and Clinical Immunology. J Allergy Clin Immunol Pract. 2021 Jan;9(1):22-43.e4. doi: 10.1016/j.jaip.2020.11.002.
5. Gugała A, Kurowski M, Kowalski ML. Alergia na pokarmy w Polsce na tle innych krajów Europy – wyniki projektu EuroPrevall; Alergia Astma Immunologia 2021, 26 (1): 18-26
6. Schroer B, Groetch M, Mack DP, Venter C. Practical Challenges and Considerations for Early Introduction of Potential Food Allergens for Prevention of Food Allergy. J Allergy Clin Immunol Pract. 2021 Jan;9(1):44-56.e1. doi: 10.1016/j.jaip.2020.10.031.