Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych w przedszkolu i szkole – 5 podstawowych kroków.

Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych w przedszkolu i szkole – 5 podstawowych kroków.

Kształtowanie nawyków żywieniowych u dzieci i młodzieży jest procesem złożonym, rozpoczynającym się we wczesnym dzieciństwie. Działania związane z edukacją żywieniową dzieci można efektywnie prowadzić w domu rodzinnym, a także w przedszkolu i w szkole. Żadna teoria nie zastąpi praktycznych inicjatyw wdrażanych systematycznie każdego dnia. Poniżej opisano 5 podstawowych działań, które warto podjąć, aby przedszkola/szkoły stały się miejscem przyjaznym dla kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych dzieci.

Krok pierwszy – dostępność produktów spożywczych

W kształtowaniu nawyków żywieniowych dzieci w przedszkolu i szkole ważna jest dostępność określonych produktów spożywczych. Może ona wpłynąć na wybór produktów i spożycie posiłków korzystnych dla zdrowia. Działa tu prosta zasada sięgania po to, co jest „w zasięgu ręki”.

W placówkach oświatowych obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz. U. z 2016 r., poz. 1154). Rozporządzenie określa zasady żywienia w przedszkolach i szkołach takie jak: urozmaicenie, prowadzenie żywienia zgodnego z aktualnymi normami, częstotliwość podawania warzyw i owoców, liczbę potraw smażonych w tygodniu, zasadę podawania każdego dnia dwóch porcji produktów mlecznych czy określa ilość cukru w produktach przygotowywanych na miejscu.

Realizacja żywienia zgodnego z zasadami wymienionymi w rozporządzeniu, a także prowadzenie żywienia zgodnego z rekomendacjami żywienia dzieci i młodzieży jest podstawowym elementem kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych.

Drugim miejscem udostępniania produktów spożywczych jest sklepik szkolny. Prowadzenie sklepiku szkolnego związane jest z dostarczaniem uczniom określonego asortymentu.

W wymienionym powyżej rozporządzeniu Ministra Zdrowia w § 1 podane są produkty i potrawy, które mogą być sprzedawane w szkole. Sklepik szkolny jest miejscem nie tylko zakupu produktów spożywczych, ale także miejscem edukacji żywieniowej. Uczeń, mając możliwość zakupu odpowiedniej, korzystnej dla zdrowia żywności, będzie wybierał z asortymentu sklepiku, tylko takie produkty.

Biorąc pod uwagę dostępność prozdrowotnych produktów i potraw warto zwrócić uwagę na to, co jest podawane na imprezach i uroczystościach przedszkolnych/szkolnych. Można pokazać dzieciom i rodzicom, że podwieczorek nie zawsze musi być słodki, tort urodzinowy może być zrobiony z owoców, a warzywa mogą być składnikiem ciast i deserów.

Dostępność korzystnych produktów to także możliwość korzystania z wody. Ważne jest, aby na terenie przedszkola czy szkoły dzieci miały stały i nieograniczony dostęp do wody pitnej. Wpływa to na zmniejszenie spożycia niekorzystnych dla zdrowia dzieci i młodzieży słodkich napojów, które są źródłem cukru.

Krok drugi – czas na posiłek

Ważnym elementem kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych jest długość przerwy śniadaniowej i obiadowej. Uczeń powinien mieć czas na spokojne zjedzenie drugiego śniadania oraz obiadu.

Reguły prawidłowego żywienia nie mają racji bytu, jeśli niespełniona jest podstawowa zasada odpowiedniego czasu przeznaczonego na zjedzenie posiłku.

Pożądane jest także zadbanie o odpowiednią organizację przerwy śniadaniowej. Zjedzenie posiłku w sali lekcyjnej, w spokojnej atmosferze z nauczycielem, jest nie do przecenienia. Wprowadzenie odpowiednio długiej przerwy śniadaniowej oraz zwrócenie uwagi na jakość przynoszonych drugich śniadań jest bardzo istotnym elementem kształtowania odpowiednich nawyków żywieniowych.

Warto też zwrócić uwagę na zalety jedzenia w grupie rówieśniczej. Zarówno u dzieci starszych, jak i młodszych jedzenie wspólnych posiłków z rówieśnikami i nauczycielem wpływa pozytywnie na wybory żywieniowe związane np. z sięganiem po produkty do tej pory odrzucane.

Krok trzeci – jeden obraz za 1000 słów

Dla dzieci jeden obraz wart jest 1000 słów. W przedszkolu i szkole dobrze jest wprowadzać elementy zdrowego stylu życia poprzez praktyczne rozwiązania. Udostępnianie stojaków na rowery, możliwość segregowania śmieci, niemarnowanie jedzenia czy zasady diety planetarnej to konkretne działania, które towarzyszą dzieciom przez cały czas pobytu w placówce. Dzieci, jeśli nawet nie od razu włączą się w proponowane działania, to z czasem, naśladując rówieśników i nauczycieli, podejmą te wyzwania. Autorytet nauczyciela zarówno w przedszkolu, jak i w szkole jest nie do przecenienia.

Dzieci uczą się przez naśladownictwo, zatem wybory prozdrowotne nauczyciela są ważnym aspektem motywacji do prawidłowych zachowań – także żywieniowych.

Kolejnym wyzwaniem, które warto podjąć, jest prowadzenie ogródka warzywnego na terenie przedszkola lub szkoły. Uprawa warzyw i owoców jest najefektywniejszą metodą edukacji żywieniowej. Warto na terenie placówki wygospodarować choćby mały kawałek ziemi do stworzenia ogródka warzywno-ziołowego. Pielęgnacja roślin, obserwowanie wzrostu, a następnie ich wykorzystanie do przygotowania posiłku są z jednej strony prostą, a z drugiej bardzo efektywną formą edukacji. Jeśli nie ma takiej możliwości, aby wyodrębnić teren pod ogródek, to podobny efekt można osiągnąć zakładając tzw. zielone parapety, na których można wyhodować np.: natkę pietruszki, szczypiorek, bazylię czy kiełki. Szybki wzrost roślin, zwłaszcza wiosną, przyniesie efekt w postaci obserwacji, pielęgnacji i wykorzystania wyhodowanych roślin do posiłków szkolnych czy przedszkolnych.

Krok czwarty – współpraca z rodzicami

Ważnym elementem kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych dzieci w przedszkolu i szkole jest współpraca z rodzicami.

Rodzice i nauczyciele powinni być sprzymierzeńcami w aspekcie kształtowania prawidłowych zachowań żywieniowych. Współpraca placówki z rodzicami zwiększa szansę na efektywność podejmowanych działań prozdrowotnych.

Dobra komunikacja w zakresie żywienia stanowi ważną, a nawet kluczową rolę w efektywnym prowadzeniu polityki żywieniowej w placówce.

Określenie prostych celów związanych z kształtowaniem prawidłowych nawyków żywieniowych podniesie szanse na przekonanie rodziców do współpracy. Cele, które chce osiągnąć przedszkole/szkoła to np.: zwiększenie spożycia przez dzieci warzyw, produktów zbożowych pełnoziarnistych, wyeliminowanie picia słodkich napojów na rzecz wody, ograniczenie spożycia słodyczy i niewyrzucanie jedzenia.

Wspólne działanie całego środowiska przedszkolnego/szkolnego czyli personelu placówki, rodziców oraz dzieci z pewnością zaowocują trwałą zmianą nawyków żywieniowych i wpłyną na pozytywną zmianę postaw całej społeczności.

Czytaj także: Współpraca z rodzicami a kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych dzieci w przedszkolu

Krok piąty – wdrażanie zasad diety planetarnej i niemarnowania jedzenia

W kształtowaniu nawyków żywieniowych u dzieci i młodzieży istotnym elementem jest wdrożenie w placówce zasad diety planetarnej. Zmieniający się klimat zmusza nas wszystkich, w tym placówki oświatowe, do wdrażania działań związanych z ochroną klimatu. Zmiany, które można wprowadzić w stołówce szkolnej/przedszkolnej, to przede wszystkim działania związane z niemarnowaniem jedzenia. Są to np.: wprowadzenie szwedzkiego stołu, przygotowanie estetycznych i atrakcyjnych wizualnie potraw, dostosowanie wielkości porcji do wieku dziecka, serwowanie sezonowych warzyw i owoców, potraw z nasion roślin strączkowych oraz częstsze podawanie produktów zbożowych pełnoziarnistych.

Edukacja w zakresie diety planetarnej jest nieodłącznym elementem kształtowania postaw prozdrowotnych. Zasady diety planetarnej stosunkowo łatwo wkomponowują się w działania związane z edukacją żywieniową i kształtowaniem prawidłowych nawyków żywieniowych.

Czytaj także: Dieta planetarna a żywienie zbiorowe w szkole.

Podsumowanie

Przedszkola i szkoły to miejsca, gdzie edukacja żywieniowa może być efektywnie prowadzona. Działania obejmujące całe środowisko przedszkolne i szkolne powinny być prowadzone systematycznie, z uwzględnieniem praktycznych, konkretnych działań na terenie placówki. Poniżej najważniejsze kroki, które pomogą w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych w szkole i przedszkolu.

    1. Dostępność na terenie placówki korzystnych dla zdrowia dzieci produktów spożywczych
    2. Odpowiednia organizacja i długość przerwy śniadaniowej i obiadowej w szkole
    3. Prowadzenie ogródka warzywnego, tworzenie „zielonych parapetów”
    4. Współpraca z rodzicami
    5. Wdrażanie zasad diety planetarnej i niemarnowania jedzenia

Piśmiennictwo:
  1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz. U. z 2016 r., poz. 1154).
  2. Charzewska J., Wolnicka K. (red. nauk.): Szkoła i przedszkole przyjazne żywieniu
    i aktywności fizycznej. Poradnik dla nauczycieli. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 2013.
  3. Storcksdieck Genannt Bonsmann S., Kardakis T., Wollgast J., Nelsona M., Louro Caldeira S.: Mapping of National School Food Policies across the EU28 plus Norway and Switzerland, JRC Science and Policy Reports, 2014.
  4. Maluchnik B., Grabowska A.: Posiłki w szkołach w Europie. Raport Polskiego Biura Eurydice, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Warszawa 2016, online: http://eurydice.org.pl/wp-content/uploads/2016/05/meals_raport_PL.pdf.
  5. Marnując żywność marnujesz planetę. Raport Federacji Polskich Banków Żywności –
    Nie marnuję jedzenia 2018, Banki Żywności, online: https://bankizywnosci.pl/wp-content/uploads/2018/10/Przewodnik-do-Raportu_FPBZ_-Nie-marnuj-jedzenia-2018.pdf.
Współpraca z rodzicami a kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych dzieci w przedszkolu

Współpraca z rodzicami a kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych dzieci w przedszkolu

Rola rodziców w edukacji żywieniowej dziecka

Najlepszym sposobem kształtowania zachowań prozdrowotnych, w tym prawidłowych nawyków żywieniowych, jest przykład samych rodziców. Dziecko uważnie obserwuje rodzica i powiela jego wybory żywieniowe. Dlatego też rola rodziców w edukacji żywieniowej dziecka jest nie do przecenienia.

Prowadzenie edukacji żywieniowej w przedszkolu nie może odbywać się bez aktywnej współpracy z rodzicem i odwrotnie: przedszkole powinno wspierać aktywność rodziców i kontynuować ich działania na terenie placówki. Warto prowadzić edukację prozdrowotną rodziców, wykorzystując atrakcyjne metody przekazu.

Informacja to podstawa

Dobrą praktyką placówki jest przekazywanie rodzicom bieżących informacji dotyczących realizacji żywienia w przedszkolu. Informacje istotne dla rodzica to m.in.: rozkład i organizacja posiłków, a także informacje na bazie jakich zasad i rekomendacji odbywa się żywienie. Dla realizatorów żywienia zbiorowego w placówkach są to informacje oczywiste, jednak rodzic może spotkać się po raz pierwszy z informacją np. o obowiązujących przepisach prawnych, aktualnych normach żywienia i rekomendacjach.

Warto poinformować rodzica, że w placówce żywienie prowadzone jest zgodnie z obowiązującą legislacją z zakresu żywienia zbiorowego w placówkach oświatowych, aktualnymi rekomendacjami dotyczącymi żywienia dzieci.

Dzięki tym informacjom rodzic ma pewność, że jego dziecko jest żywione prawidłowo, a tym samym zwiększają się szanse na dobrą i efektywną współpracę między rodzicami a przedszkolem.

Ważna dla rodziców będzie informacja, że żywienie w placówce jest realizowane zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz. U. z 2016 r., poz. 1154).

Warto także poinformować rodzica o realizowanych w placówce programach prozdrowotnych, zapoznać go z celami i sposobem realizacji tych programów. Często na potrzeby programów skierowanych do przedszkoli opracowywane są gotowe materiały edukacyjne dla rodziców, które można wykorzystać w swojej placówce.

Jadłospis dla rodzica – obowiązek czy dobra wola placówki?

Jadłospis przedstawiany rodzicom w przedszkolu ma zarówno zadanie informacyjne, jak i edukacyjne.

Jadłospis powinien zawierać:

  • informacje na temat posiłków i potraw planowanych w żywieniu, najlepiej w okresie tygodniowym lub dwutygodniowym, dzięki czemu rodzic może zaplanować posiłki w domu jako uzupełnienie żywienia w przedszkolu;
  • informacje o występujących w potrawach alergenach – zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, placówka ma obowiązek zaznaczyć alergeny występujące w potrawach, nawet jeśli występują one w ilościach śladowych;
  • informacje o składzie potraw uwzględnionych w jadłospisie – zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych.

Jadłospis oprócz informowania rodziców o planowanych posiłkach, występujących alergenach oraz składzie potraw, spełnia także ważną rolę edukacyjną. Warto zadbać, aby jadłospis posiadał ciekawą i czytelną formę graficzną, przyciągającą uwagę rodzica. Jadłospis pokazuje jak skomponowane są posiłki, jaki jest dobór produktów, jak ciekawie i atrakcyjnie skomponować posiłek. Zapoznanie rodzica z jadłospisem daje duże możliwości edukacji rodzica z uwagi na prostą i praktyczną formę przekazu, jak dobierać produkty spożywcze oraz jak urozmaicać żywienie dziecka.

Wspólne posiłki

Warto także zwrócić uwagę rodzica na zalety jedzenia w grupie. Dziecko, które do tej pory nie jadło danego produktu czy potrawy chętniej po nie sięgnie właśnie w przedszkolu. Nowa forma podania potrawy, inny dobór produktów, przypraw czy technik kulinarnych może sprawić, że dziecko chętnie spożyje dany posiłek. Poza tym, ważnym atutem jedzenia posiłków w przedszkolu jest wspólny posiłek z rówieśnikami. Efekt jedzenia w grupie rówieśniczej jest nie do przecenienia zarówno u dzieci młodszych, jak i starszych.

Wspólne działanie czyli… rodzicu weź udział!

Współpraca z rodzicem w aspekcie żywienia to także włączanie rodzica w organizację konkretnych wydarzeń na terenie przedszkola. Rodzice chętnie wezmą udział w organizowanych przez placówkę imprezach, festynach czy piknikach. Warto wcześniej zaplanować takie imprezy, aby dać możliwość rodzicom na aktywny udział i zaangażowanie się w przygotowania.

Dobrą praktyką są także systematyczne działania propagujące konkretne zasady prawidłowego żywienia np. zwiększenie spożycia warzyw i owoców, zwiększenie spożycia produktów zbożowych pełnoziarnistych, zachęcanie do picia wody zamiast słodzonych napojów itp. Istotne jest, aby zaproponowane wspólne aktywności dzieci i rodziców były oparte na praktycznych poradach i konkretnych działaniach.

Przykłady dobrych praktyk:

  • wspólne gotowanie dzieci z rodzicami;
  • zagospodarowanie ogródka warzywnego;
  • przekazywanie rodzicom przepisów kulinarnych z wykorzystaniem warzyw;
  • edukacja rodzica w zakresie prawidłowego żywienia dzieci;
  • organizowanie konkursów o tematyce prozdrowotnej, aktywizujących rodziców i dzieci;
  • organizowanie wspólnych imprez prozdrowotnych (np. festyny, pikniki na świeżym powietrzu).

Razem dla planety…

Obecnie realizacja żywienia zbiorowego w przedszkolu powinna obejmować także działania zmierzające do ograniczenia marnowania żywności. Edukacja dzieci w aspekcie niemarnowania żywności powinna być oparta na budowaniu świadomości i właściwych postaw w konkretnych działaniach praktycznych.

Podjęcie przez przedszkole działań związanych z niemarnowaniem żywności nierozerwalnie związane jest ze współpracą z rodzicami. Tak jak w przypadku działań prozdrowotnych, tak samo działania związane z niewyrzucaniem jedzenia związane są z edukacją rodziców w tym zakresie. Wprowadzanie działań mających na celu ograniczenie wyrzucania tzw. resztek talerzowych, czyli tych produktów, które nie zostały przez dziecko zjedzone, wymaga podjęcia określonych zmian w organizacji posiłków. Zmiany te powinny być wprowadzane z akceptacją rodziców, co daje duże szanse na kontynuowanie działań w domu, a tym samym skuteczność i efektywność podejmowanych zmian.

Przykłady dobrych praktyk:

  • wprowadzenie szwedzkiego stołu – na początek raz w tygodniu, potem częściej – dzieci same wybierają produkty, co sprawia, że chętniej jedzą korzystne dla nich produkty i potrawy;
  • przygotowywanie estetycznych i atrakcyjnych wizualnie potraw – dzieci „jedzą” także oczami, dlatego potrawy o atrakcyjnym i estetycznym wyglądzie są chętniej jedzone przez dzieci;
  • danie dzieciom możliwości decydowania o przygotowywanych potrawach – dzieci mają wpływ na serwowane potrawy – np. raz lub dwa razy w tygodniu dzieci decydują co będzie przygotowane, naturalnie z zachowaniem zasad prawidłowego żywienia;
  • dostosowanie wielkości porcji do wieku i możliwości dziecka;
  • serwowanie sezonowych warzyw i owoców;
  • dostępność wody do picia na życzenie dziecka.

Czytaj także: Żywienie w przedszkolu w praktyce (e-book)

Piśmiennictwo

  1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz. U. z 2016 r., poz. 1154).
  2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności.
  3. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych (Dz. U. 2015 poz. 29).
  4. Charzewska J., Wolnicka K. (red. nauk.): Szkoła i przedszkole przyjazne żywieniu i aktywności fizycznej. Poradnik dla nauczycieli. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 2013.
  5. Wolnicka K., Taraszewska A., Jaczewska-Schuetz J., Stolińska-Fiedorowicz H.: Żywienie w przedszkolu. Układanie jadłospisów, porady i przykłady. Wyd. Wiedza i Praktyka, Warszawa, 2016.
  6. Stanowisko zespołu ekspertów: Rola prawidłowego nawodnienia w zdrowym żywieniu oraz pożądane zmiany zwyczajów Polaków dotyczące spożycia płynów. Żywienie Człowieka i Metabolizm, 2017, 44(4): 182-185.
  7. Raport Federacji Polskich Banków Żywności – Nie marnuję jedzenia 2018.

Nasiona roślin strączkowych w diecie dzieci

Nasiona roślin strączkowych w diecie dzieci

Dostarczenie odpowiedniej ilości energii, niezbędnych makro i mikroskładników jest kluczowe dla prawidłowego rozwoju dziecka. Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO) rekomenduje wyłączne karmienie piersią przez pierwsze pół roku życia. Po ukończeniu 6 miesiąca życia zalecane jest rozpoczęcie rozszerzania diety z kontynuacją karmienia na żądanie. Według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci z 2021 r. wprowadzanie produktów uzupełniających powinno rozpocząć się wtedy, gdy dziecko wykazuje umiejętności niezbędne do spożycia nowych pokarmów, czyli zwyczajowo pomiędzy 17 a 26 tygodniem życia. Rozszerzanie diety dziecka powinno rozpocząć się stopniowo od podawania pojedynczych produktów o odpowiedniej konsystencji. Bardzo ważna jest wówczas obserwacja reakcji malucha po spożyciu każdego nowego produktu.

Dlaczego warto wprowadzić do diety dziecka nasiona roślin strączkowych?

Nasiona roślin strączkowych, do których należą: soja, fasola, soczewica, ciecierzyca, bób oraz groch, charakteryzują się wysoką wartością odżywczą.

Strączki, podobnie jak mięso, ryby, jaja, mleko i przetwory mleczne, są dobrym źródłem białka (zawierają go średnio 25 %). Z tego względu zaliczane są do tej samej grupy produktów spożywczych.

Skład aminokwasowy białka roślin strączkowych jest zbliżony do białka zwierzęcego. Różni się jednak zawartością niektórych aminokwasów. Strączki zawierają mniej metioniny, a więcej lizyny i tryptofanu. W celu uzyskania pełnej puli aminokwasów należy komponować dietę tak, aby każdego dnia były w niej obecne także produkty zbożowe (Czytaj więcej).

Konieczność wprowadzania produktów uzupełniających podyktowana jest m.in. potrzebą dostarczania większej ilości żelaza. Nie tylko mięso czy ryby są dobrym źródłem tego składnika mineralnego. Produkty roślinne, w tym nasiona roślin strączkowych, także zawierają w swoim składzie żelazo. Jest ono jednak gorzej przyswajalne niż to z produktów odzwierzęcych. Chcąc poprawić przyswajalność żelaza ze strączków należy połączyć je w jednym daniu z produktami będącymi dobrym źródłem witaminy C m.in. z warzywami (np. papryką) czy owocami (np. malinami). Przyswajalność żelaza z nasion roślin strączkowych zwiększa również ich odpowiednie przygotowanie m.in.: mielenie, moczenie i kiełkowanie. Oprócz białka i żelaza strączki są także cennym źródłem witamin z grupy B oraz składników mineralnych takich jak: wapń, magnez, cynk, potas, selen. Strączki to również bogate źródło błonnika pokarmowego, który wpływa korzystnie na m.in. pracę układu pokarmowego. Warto od najmłodszych lat dbać o urozmaicenie diety maluszków, uczyć, że niezbędne makroskładniki, witaminy i składniki mineralne można dostarczyć także poprzez spożywanie produktów roślinnych.

Jak podawać nasiona roślin strączkowych? Od których zacząć?

Nasiona roślin strączkowych warto wprowadzać stopniowo nie tylko w diecie małych dzieci. Nawet u dorosłych, którzy są nieprzyzwyczajeni do takich produktów, mogą one wywołać np. wzdęcia. Strączki zawierają sporo błonnika, a także substancji wzdymających, dlatego warto serwować je małymi porcjami i po wcześniejszym odpowiednim przygotowaniu (ugotowaniu i rozdrobnieniu np. w postaci puree). Część nasion roślin strączkowych, jak m.in. ciecierzyca czy fasola, wymaga wcześniejszego namoczenia i dłuższego czasu gotowania. Wyjątek stanowi czerwona soczewica, która nie musi być namaczana, a sam proces jej gotowania trwa jedyne 15 minut (o tym jak odpowiednio przygotować nasiona roślin strączkowych przeczytasz tutaj). Dodatkowo czerwona soczewica jest łatwiej strawna od pozostałych strączków, więc to od niej warto rozpocząć wprowadzanie tych produktów do jadłospisu dziecka. Na etapie rozszerzania diety o nasiona roślin strączkowych, tak jak każdy nowy produkt, warto je podawać samodzielnie w celu obserwacji reakcji maluszka po ich spożyciu. Przy dobrej tolerancji można wkomponować strączki do posiłku np. w postaci pasty kanapkowej, jako dodatek do zupki czy pieczonych kotlecików.

Czy małym dzieciom można podawać gotowe przetwory z nasion roślin strączkowych?

Na sklepowych półkach dostępne są nasiona roślin strączkowych w puszce lub słoiku. Mogą one stanowić alternatywę dla tych ugotowanych samodzielnie, zwłaszcza w sytuacji ograniczonego czasu na przygotowanie posiłku. Warto jednak pamiętać, że są to produkty w zalewie, która zawiera zazwyczaj dodatek soli. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami w diecie małych dzieci należy unikać produktów słonych i dosalania. W celu oszczędności czasu warto jednorazowo ugotować większą ilość strączków i po przestudzeniu mniejsze porcje zamrozić. W sklepach dostępny jest również szeroki asortyment gotowych dań z nasion roślin strączkowych (kotlety, parówki itp.). Są to jednak produkty bardziej przetworzone, niepolecane małym dzieciom i których w codziennym żywieniu maluchów należy unikać. Według WHO, dzieci powyżej 12. m.ż. mogą otrzymywać posiłki z rodzinnego stołu, jeśli ich jakość jest odpowiednia dla wieku i zapotrzebowania dziecka na składniki odżywcze. Ich przygotowanie powinno być zgodnie z zasadami prawidłowego żywienia – bez dodatku soli, cukru i z zastosowaniem odpowiedniej obróbki termicznej.

Dieta i wiedza rodziców

Ważnym aspektem jest również dieta rodziców i świadomość znaczenia prawidłowego żywienia dla harmonijnego rozwoju dziecka. Na etapie rozszerzania diety i dalszego żywienia rodzice decydują o tym „kiedy i co” dziecko zje, a dziecko decyduje „czy” i „ile” zje. Do prawidłowego rozszerzania diety dzieci niezbędna jest znajomość podstawowych zasad zdrowego żywienia opartych o najnowsze rekomendacje. W tym celu warto porozmawiać z dietetykiem za pośrednictwem Centrum Dietetycznego Online. W poradni można skorzystać z bezpłatnych konsultacji indywidualnych oraz rodzinnych prowadzonych przez specjalistów z odpowiednią wiedzą i doświadczeniem. Konsultacje mają charakter edukacyjny. W ich trakcie można omówić sposób żywienia, zarówno swój jak i dziecka, oraz zyskać lub usystematyzować posiadaną wiedzę na temat żywienia. Nawet krótka edukacja może przynieść pozytywne efekty.

Warto podkreślić, że to przede wszystkim rodzice, inni członkowie rodziny, opiekunowie, a później także rówieśnicy istotnie wpływają na kształtowanie nawyków żywieniowych dzieci. Komponując posiłki dla całej rodziny warto kierować się zasadami prawidłowego żywienia i dbać o różnorodność serwowanych produktów. Preferencje żywieniowe wykształcone w pierwszych latach życia dziecka mają kluczowy wpływ na decyzje przy wyborze żywności w późniejszym wieku.

Literatura

  1. Szajewska H., Socha P., Horvath A. i wsp.: Zasady żywienia zdrowych niemowląt. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Standardy Medyczne Pediatria 2021, 18: 805–822.
  2. Szajewska H., Horvath A.: Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży. Medycyna Praktyczna, 2017, 46-50.
  3. Melina V., Craig W., Levin S.: Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Vegetarian diets. Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics 2016, 116 (12): 1970-1980.
  4. Cofnas N.: Is vegetarianism healthy for children?, Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2019, 59 (13): 2052-2060.
  5. Schürmann , Kersting A., Alexy U.: Vegetarian diet in children: a systematic review. European Journal of Nutrition 2017, 56 (5): 1797-1817.
  6. Mariotti ,  Gardner C.D.: Dietary protein and amino acids in vegetarian diets — a review. Nutrients 2019, 11 (11): 2661-2679.
  7. Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewska J.: Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2020, 282-284.
  8. Kunachowicz H., Przygoda B., Nadolna I., Iwanow K.: Tabele wartości odżywczej produktów spożywczych i potraw. Baza danych – wersja pełna. Wyd. 4  rozsz. i uakt. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, 2017.
  9. Thirunathan P., Manickavasagan A.: Processing methods for reducing alphagalactosides in pulses. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2018, 5-6, 35-37.

Darmowy e-book: „Żywienie w przedszkolu w praktyce”

Darmowy e-book: „Żywienie w przedszkolu w praktyce”

„Żywienie w przedszkolu w praktyce”

W publikacji eksperci NCEŻ:

• w przystępny sposób opisali wymagania żywienia zbiorowego w przedszkolach,
• scharakteryzowali grupy produktów, które należy uwzględnić komponując menu przedszkolaka,
• poruszyli kwestie diet eliminacyjnych w alergiach pokarmowych,
• podkreślili istotność wpływu żywienia na środowisko,
• zamieścili odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania,

i wiele innych wartościowych treści

⇒ Pobierz darmowy e-book

Jak wspierać dziecko w kształtowaniu prawidłowych zachowań żywieniowych? Czy rówieśnicy mają wpływ na sposób żywienia dzieci?

Jak wspierać dziecko w kształtowaniu prawidłowych zachowań żywieniowych? Czy rówieśnicy mają wpływ na sposób żywienia dzieci?

Wpływ rówieśników na wybory żywieniowe dzieci i młodzieży

Chociaż literatura potwierdza, że to ​​rodzice mają największy wpływ na przekonania i zachowania dzieci dotyczące zdrowia, nie są to jedyne osoby, które uczestniczą w ich decyzjach dotyczących stylu życia, w tym sposobu odżywiania. W trakcie dorastania niezależność dzieci względem rodziców stopniowo wzrasta, podczas, gdy jednocześnie wydłuża się czas spędzany przez nie w towarzystwie rówieśników oraz przyjaciół. Dlatego to, co jada rówieśnik, może również wpływać na preferencje i wzorce żywieniowe dzieci oraz młodzieży. Według teorii społecznego uczenia się, “rówieśnik” oznacza osobę, która w przybliżeniu odpowiada wiekowi “obserwatora”. “Model” to jednostka, której zachowania, werbalizacje i wyrażenia są obserwowane i przyswajane przez obserwatora i służą, jako wskazówki do późniejszego modelowania. Obserwatorzy oceniają się poprzez porównania z innymi, a najdokładniejsze są te, z modelami o podobnych zdolnościach lub cechach. Wykazano, że “modelowanie rówieśnicze” (ang. peer-modeling) ma znaczący wpływ na chęci dzieci do próbowania nowych produktów spożywczych.

W 1980r Birch i współpracownicy wykazali, że już w grupie dzieci przedszkolnych (mediana wieku 3 lata i 10 m-cy) możliwa jest modyfikacja zachowań żywieniowych wynikająca z obserwacji rówieśników o odmiennych nawykach i preferencjach pokarmowych. Doświadczenie przeprowadzono w jadalni przedszkolnej, gdzie preferujące konkretne warzywa dziecko, siedziało przy stole z 3-ma lub 4-ma rówieśnikami o przeciwstawnych wzorcach preferencji. W trakcie posiłku dzieciom zaproponowano dwa rodzaje warzyw  (preferowane i niepreferowane), po czym poproszono je o dokonanie wyboru tylko jednego. Pierwszego dnia, obserwowane dziecko, jako pierwsze wybierało dotychczas lubiane i preferowane przez siebie warzywo, podczas gdy w kolejnych dniach (2., 3. i 4.) w pierwszej kolejności sięgało po warzywo preferowane przez rówieśników.

Wg Kaplan L. dzieci w wieku od 7 do 9 lat wykazują względnie niską podatność na wpływ rówieśników, podczas gdy wśród dzieci w wieku od 10 do 13 lat podatność ta znacząco wzrasta. Nastolatki spędzają najwięcej czasu z przyjaciółmi, a jedzenie jest dla nich ważną formą socjalizacji i rekreacji. Jednocześnie, na tym etapie rozpoczyna się zmniejszanie częstotliwości posiłków spożywanych z rodziną, przez co także jej wpływu na wybory żywieniowe nastolatków.  Potrzeba aprobaty oraz chęć utożsamiania się z własną grupą wiekową wpływa na fakt, że zachowania żywieniowe rówieśników stanowią istotny wyznacznik dla  akceptacji i wyborów żywności dzieci i nastolatków.

Na co podczas posiłków zwracają uwagę nastolatki?

W trzyletnim badaniu “Helena” dotyczącym wyborów i preferencji pokarmowych wśród europejskich nastolatków (w wieku 13 – 16 lat, w 10 państwach Europy), stwierdzono wiele podobieństw dotyczących głównych czynników wpływających na wybory żywieniowe nastolatków. We wszystkich państwach na czele listy znalazł się smak i dotyczyło to wszystkich branych w badaniu pod uwagę posiłków. Inne podobieństwa to wpływ rodziców (zwłaszcza dotyczący śniadań, a także kolacji), prozdrowotne znaczenie sposobu odżywiania (na co zwrócili uwagę raczej rodzice a nie sami uczestnicy badania), oraz wygoda przygotowania posiłku.

W Szwecji na wybory dotyczące śniadań i lunchu wpływała przede wszystkim dostępność poszczególnych dań w stołówkach szkolnych. Co ciekawe, młodzi ludzie uczestniczący w badaniu byli świadomi znaczenia sposobu żywienia dla zdrowia oraz mieli świadomość, iż ich sposób odżywiania nie zawsze jest właściwy. Trudności związane ich zdaniem ze zdrowym sposobem odżywiania polegały przede wszystkim na braku jego atrakcyjności sensorycznej (m. in. niska ocena walorów smakowych, wyglądu i zapachu), braku natychmiastowego uczucia sytości w pierwszym etapie konsumpcji, zbyt długim czasem przygotowywania posiłku oraz jego kosztowności.

Młodzi ludzie posiadali dostateczną wiedzę teoretyczną na temat związku sposobu żywienia ze stanem zdrowia, jednocześnie wielu z nich przyznało, że napotyka na problemy z wdrożeniem tej wiedzy codzienną praktykę. Brakowało im też merytorycznego wsparcia w korygowaniu niewłaściwego rozumienia niektórych faktów żywieniowych.

Zagrożenia żywieniowe przypadające na wiek dorastania:

  • błędy związane z jakością oraz częstotliwością spożywanych posiłków (tj. np.: opuszczanie głównych posiłków, w tym śniadań oraz pojadanie małowartościowych przekąsek, niskie spożycie warzyw i owoców, etc.),
  • duża podatność na reklamy niezalecanych produktów,
  • potrzeba akceptacji wśród rówieśników,
  • poczucie niezależności,
  • nadmiar zajęć szkolnych i pozaszkolnych,
  • naśladowanie stylu życia i sposobu żywienia dorosłych oraz rówieśników,
  • dbałość o smukłą sylwetkę (brak akceptacji “nowego wyglądu”),
  • zainteresowanie niekonwencjonalnymi dietami.

Jak wspierać dziecko w realizacji prawidłowych nawyków żywieniowych?

  • przypominając o plusach zdrowego odżywiania, modelując prawidłowe nawyki żywieniowe w ciągu codziennych czynności,
  • zabierając dziecko na zakupy spożywcze oraz włączając je w dokonywanie właściwych wyborów produktów żywnościowych,
  • zapraszając dziecko do pomocy w przygotowaniu zdrowych posiłków, do wspólnego gotowania, poprzez edukację żywieniowo-kulinarną,
  • analizując przedszkolny/szkolny jadłospis, omawianie z dzieckiem optymalnych wyborów produktów i posiłków (gdy są do wyboru),
  • będąc dla dziecka inspiracją i wzorem do naśladowania,
  • poprzez jedzenie rodzinnych, dobrze zbilansowanych posiłków, przy wspólnym stole, bez udziału telewizora, telefonu, etc.
  • wspierając dziecko, gdy ono samodzielnie dokonuje wyboru żywności,
  • dostarczając wsparcia informacyjnego innym rodzicom, zachęcając rodziców do dobrych praktyk żywieniowych w swoich rodzinach,
  • szukając wsparcia w szkole, wśród nauczycieli, wychowawców, dyrektora, etc.,
  • zachęcając dziecko do aktywności związanych ze zdrowym stylem życia, udziału w warsztatach gotowania (miejsce spotkań rówieśników o podobnych zainteresowaniach), pogadanek, etc.,
  • sugerując przyjazne zdrowemu odżywianiu miejsca i przestrzenie na przekąski z rówieśnikami,
  • organizując spotkania okolicznościowe, np. urodziny ze zdrowym i smacznym menu na dowód, że jest to atrakcyjna alternatywa dla standardowych, małoodżywczych przekąsek. 

Podsumowanie: 

Kontekst wpływów społecznych pokazuje, że ludzie mają tendencje do naśladowania innych, niekiedy również nieświadomie lub automatycznie. Zasada ta dotyczy także zachowań żywieniowych u osób w różnych grupach wiekowych, w tym dzieci. To, z kim dziecko spożywa posiłek na stołówce szkolnej lub na przerwie, może mieć znaczący wpływ na to, co w tym czasie zjada, o co poprosi rodzica podczas najbliższych zakupów, lub co znajdzie się następnego dnia w zabranej na prośbę dziecka z domu śniadaniówce/lunchboxie. Świadomość tego zjawiska można wykorzystać przy tworzeniu programów szkolnych z zakresu edukacji żywieniowej, gdzie dzieci uczą się nawzajem od siebie prawidłowych nawyków żywieniowych.

Wiemy już, że umiejętności społeczne rozkwitają w młodym wieku, podobnie, jak w tym czasie kształtują się i utrwalają nawyki żywieniowe. Dlatego dzieci mogą czerpać korzyści z otoczenia i funkcjonowania w grupach rówieśniczych. Pamiętając, że wpływ rówieśników może być dla wyborów żywieniowych dziecka zarówno korzystny, jak i niekorzystny, starajmy się w razie potrzeby sami te zachowania prozdrowotnie wspierać.

Piśniennictwo:

 

  1. Bandura A. : Social Learning Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall., 1977. Birch, L.L. Effects of peer models food choices and eating behaviors on preschooler’s food preferences. Child Development. 1980; 51, 489-496.
  2. Crockett, J., Sims, L. Environmental influences on children’s eating. Journal Nutrition Education. 1995; 27:235-249.
  3. James W., Nelson M., Ralph A., Leather S. Socioeconomic determinants of health. BMJ. 1997; 314, 1545-1549.
  4. Kaplan L. Coping with peer pressure. (p. 192). New York City: Rosen Publishing Group, 1996.
  5. Lowe C., Horne P., Tapper K., & Bowdery M. Effects of a peer modelling and rewards-based intervention to increase fruit and vegetable consumption in children. European Journal of Clinical Nutrition. 2004; 58, 510-522.
  6. Moreno LA et all; HELENA Study Group.Nutrition and lifestyle in european adolescents: the HELENA (Healthy Lifestyle in Europe by Nutrition in Adolescence) study. Adv Nutr. 2014; 5(5):615S-623S.
  7. Schunk D.H. Peer Models and Children’s Behavioral Change. Review of Educational Research, 57, 1987, 149-174.
  8. Steinberg L., Monahan, K. Age differences in resistance to peer influence. Developmental Psychology. 2007; 43(6), 1531-1543.
  9. Story M., Neumark-Sztainer D., French S. Individual and Environmental Influences on Adolescent Eating Behaviors. Journal of the American Dietetic Association. 2002, 102:3, S40-S51.