Polecane artykuły
Czosnek – poznaj jego niezwykłe właściwości prozdrowotne i kulinarne
Mini kiwi – coraz bardziej doceniany owoc w Polsce, dlaczego?
Rozporządzenie sklepikowe – najczęściej zadawane pytania
Kogo dotyczy tzw. rozporządzenie sklepikowe? Czy zapisy rozporządzenia odnoszą się również do żywienia w placówkach rehabilitacyjno-wychowawczych?
Zgodnie z art. 1 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia, wymagania w zakresie żywienia dzieci i młodzieży w ramach żywienia zbiorowego obowiązują w przedszkolach, innych formach wychowania przedszkolnego, szkołach (z wyłączeniem szkół dla dorosłych, branżowych szkół II stopnia oraz szkół policealnych), a także w placówkach systemu oświaty, o których mowa w art. 2 pkt 3, 7 i 8 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe. Zgodnie z art. 2 pkt 3, 7 i 8 tej ustawy placówki systemu oświaty obejmują:
- placówki oświatowo-wychowawcze, w tym szkolne schroniska młodzieżowe, umożliwiające rozwijanie zainteresowań i uzdolnień oraz korzystanie z różnych form wypoczynku i organizacji czasu wolnego;
- młodzieżowe ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze oraz specjalne ośrodki wychowawcze dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania, a także ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze umożliwiające dzieciom i młodzieży, o których mowa w 36 ust. 17, a także dzieciom i młodzieży z niepełnosprawnościami sprzężonymi, z których jedną z niepełnosprawności jest niepełnosprawność intelektualna, realizację odpowiednio obowiązku, o którym mowa w art. 31 ust. 4, obowiązku szkolnego i obowiązku nauki;
- placówki zapewniające opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania.
Zakłady lecznicze, w tym zakłady opiekuńczo‑lecznicze, zakłady pielęgnacyjno‑opiekuńcze, czy zakłady rehabilitacji leczniczej działają na podstawie odrębnych przepisów, w tym ustawy o działalności leczniczej, ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznym oraz rozporządzeń w sprawie świadczeń gwarantowanych. Żadne z tych aktów prawnych nie nakładają obowiązków wynikających z rozporządzenia sklepikowego. Organ prowadzący – zgodnie z obowiązującymi przepisami – samodzielnie określa treść statutu, jego zakres oraz szczegółowe regulacje dotyczące funkcjonowania jednostki. Zatem to do placówki należy ustalenie charakteru działalności danej jednostki.
Czy rozporządzenie „sklepikowe” dotyczy całodziennego żywienia dzieci na wakacyjnym obozie sportowym w szkole/bursie?
Obozy wakacyjne, sportowe czy tematyczne dla dzieci stanowią formę wypoczynku regulowaną przez odrębne przepisy (m.in. ustawę Prawo oświatowe w zakresie organizacji wypoczynku oraz wytyczne dotyczące bezpieczeństwa i opieki). W związku z tym nie obowiązują ich ograniczenia dotyczące asortymentu żywności i napojów przewidziane w rozporządzeniu sklepikowym. Organizatorzy wypoczynku powinni natomiast zapewnić dzieciom wyżywienie zgodne z ogólnymi zasadami zdrowego żywienia.
Czy zapis dotyczący „potrawy” na bazie nasion roślin strączkowych bez produktów pochodzenia zwierzęcego w posiłku obiadowym należy interpretować jako zupa lub drugie danie? Czy oba dania powinny być roślinne? (§2 ust. 2, pkt. 7 lit. g)
W przypadku obiadu dwudaniowego możliwe jest podanie tylko zupy lub tylko drugiego dania na bazie nasion roślin strączkowych bez dodatku produktów odzwierzęcych, tj. bez uwzględniania w niej mięsa, ryb, mleka i przetworów mlecznych, jaj i miodu (w zapisie jest mowa o potrawie w ramach obiadu). Wówczas druga potrawa/danie uwzględniona w obiedzie może, ale nie musi, zawierać produkty odzwierzęce, przy czym należy pamiętać, że w przypadku zaplanowania drugiego dania mięsnego, będzie to jeden z dwóch obiadów z porcją mięsa uwzględniony w rozporządzeniu. Zasadne jest jednak proponowanie dzieciom w ramach co najmniej jednego obiadu z pięciu serwowanych w tygodniu, potraw bezmięsnych, a także potraw w ogóle bez udziału produktów odzwierzęcych, bazujących na nasionach roślin strączkowych, celem zwiększania udziału produktów pochodzenia roślinnego w codziennej diecie, jej różnorodności oraz świadomości na temat diety planetarnej. Zatem opcja dwudaniowego posiłku obiadowego w pełni roślinnego, jest jedną ze wskazanych możliwości. Aby jednak wzmocnić cele zdrowotne i środowiskowe związane z realizacją diety planetarnej, najlepiej regularnie, co najmniej raz w tygodniu planować obiad (niezależnie od tego z ilu potraw się on składa) bez udziału produktów odzwierzęcych, w szczególności proponując danie główne (drugie danie) bazujące na nasionach roślin strączkowych.
Czy potrawy z fasolki szparagowej i zielonego groszku spełniają kryterium potrawy z roślinami strączkowymi?
Pod pojęciem “nasiona roślin strączkowych” należy rozumieć nasiona: fasoli (np. biała, czerwona, czarna), soi, soczewicy (np. zielona, czerwona, żółta), grochu, ciecierzycy, bobu. Ugotowane, wymienione nasiona roślin strączkowych w zależności od rodzaju zawierają 6,4-15,4 g białka/100 g. Ciekawym produktem jest edamame, czyli niedojrzałe nasiona soi. Podobnie jak wymienione wcześniej nasiona roślin strączkowych, charakteryzują się one sporą zawartością białka. 100 g ugotowanych nasion edamame zawiera ok. 11 g tego składnika. Rośliny typu fasolka szparagowa, groszek cukrowy (spożywane razem ze strączkiem) lub zielony groszek (gotowany, konserwowy, spożywane są same nasiona), ze względu na mniejszy udział białka, powinny być uznawane za warzywny składnik posiłku.
Posiłki alternatywne dla dań mięsnych i rybnych – czy powinny być w pełni roślinne czy mogą być wegetariańskie? Czy można to ustalić na podstawie deklaracji rodziców?
Alternatywna potrawa roślinna, w szczególności na bazie nasion roślin strączkowych, w dni, kiedy w ramach obiadu podawana jest ryba, mięso lub potrawy z udziałem produktów odzwierzęcych, jest opcją dla osób niespożywających produktów odzwierzęcych – tych, które zgłoszą taką potrzebę. W przypadku osób niespożywających produktów odzwierzęcych w ogóle (weganie) opcją jest danie w pełni roślinne, więc jeśli jest to obiad dwudaniowy to również zupa powinna być na wywarze warzywnym bez dodatku produktów odzwierzęcych. W przypadku osób nie spożywających mięsa i jego przetworów (wegetarianie) możliwy jest dodatek innych niż mięso produktów odzwierzęcych typu jaja, produkty mleczne, miód, a w przypadku pescowegetarian – ryby. Zapotrzebowanie na posiłki wegetariańskie i wegańskie w placówce można ocenić na podstawie deklaracji rodziców/opiekunów.
Czy zupa warzywna zaliczana jest do porcji warzyw w posiłku obiadowym? Czy na drugie danie można wtedy zaplanować owoce – np. makaron z jabłkami i ryżem, bez dodatku warzyw?
Warzywa lub owoce powinny być składnikiem każdego posiłku, przy czym obowiązkowym składnikiem posiłku powinny być warzywa, co pomoże zachować proporcję większego udziału warzyw niż owoców. W przypadku obiadu dwudaniowego dopuszczalne jest podanie warzywnej zupy i drugiego dania niezawierającego warzyw, jeśli drugie danie to potrawa na słodko zawierająca owoce. Warto jednak również w takim posiłku obok świeżych owoców zaproponować dzieciom warzywa w formie surówki lub chrupiącej przekąski jako urozmaicenie. Zgodnie z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) każda osoba powyżej 10. roku życia powinna dążyć do spożycia co najmniej 400 gramów owoców i warzyw dziennie. W przypadku młodszych grup wiekowych ilości te określono na co najmniej 250 g dziennie w przypadku dzieci w wieku 2-5 lat i co najmniej 350 g dziennie dla dzieci w wieku 6-9 lat. Przy czym należy pamiętać, że żywienie w przedszkolu i szkole nie jest żywieniem całodziennym.
Czy mięso w ramach obiadu musi być podawane konkretnie 2 razy w tygodniu?
Forma zapisu w § 2 ust. 3 pkt. 7 lit. h wskazuje, że obiad z porcją mięsa należy podawać 2 razy w tygodniu. W pozostałe dni powinien być udostępniany obiad zawierający porcję ryby (co najmniej raz w tygodniu), na bazie nasion roślin strączkowych bez dodatku produktów odzwierzęcych (co najmniej raz w tygodniu) oraz dowolny posiłek bezmięsny (może zawierać inne niż mięso produkty odzwierzęce). Opcja obiadów bez mięsa przez cały tydzień dotyczy sytuacji, w której w placówce zgłoszono taką potrzebę tj. w przypadku osób niespożywających produktów odzwierzęcych (wegetarian, wegan).
Czy produkty uwzględniane w posiłkach przedszkolnych i szkolnych muszą spełniać kryteria dotyczące zawartości cukrów, tłuszczu, soli w przeliczeniu na 100 g produktu czy na porcję ostatecznie uwzględnianą w jadłospisie?
W §2 zapis odnoszący się do zawartości cukrów, soli, tłuszczu oraz substancji słodzących dotyczy konkretnych grup produktów wskazanych w §1 rozporządzenia tj. pieczywa półcukierniczego i cukierniczego (w tym bezglutenowego), produktów zbożowych, w tym zbożowych produktów śniadaniowych oraz zbożowych produktów bezglutenowych, produktów mlecznych (w szczególności: jogurt, napój jogurtowy, kefir, maślanka, mleko zsiadłe, mleko acidofilne, mleko smakowe, serwatka, ser twarogowy, serek homogenizowany, w tym bezlaktozowe), napojów roślinnych i roślinnych alternatyw produktów mlecznych wzbogaconych co najmniej w wapń i witaminę B12, w tym na bazie zbóż, soi, ryżu, orzechów, migdałów lub nasion roślin strączkowych. Kryteria dotyczące zawartości cukrów, soli i tłuszczu odnoszą się do 100 g lub ml produktu, a nie ostatecznie konsumowanej porcji. Zatem jeśli produkty z wymienionych wyżej grup zawierają więcej cukrów, soli, tłuszczu niż określono w rozporządzeniu, to nie powinny być uwzględniane w jadłospisie. Zastosowanie tego zapisu w praktyce wymaga więc większej rozwagi przy doborze produktów wykorzystywanych do przygotowywania posiłków i ogranicza możliwość stosowania np. słodkich płatków śniadaniowych, smakowych produktów mlecznych czy „gotowych” wyrobów cukierniczych i półcukierniczych.
Czy w przypadku układania jadłospisu można bilansować białko w ujęciu procentowym?
Za zgodne z normą uważa się spożycie białka równe lub większe wartości normy EAR/RDA (zależnie którą normę bierzemy pod uwagę, w przypadku dzieci zaleca się jednak korzystać z normy RDA). Układając jadłospisy należy przyjąć założenie, żeby planowana ilość białka w jadłospisie nie była niższa od wartości normy. Może być natomiast wyższa (prawdopodobieństwo niedostatecznego spożycia białka jest wtedy odpowiednio mniejsze). Dla białka nie ma ustalonego górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL), nie oznacza to jednak, że można go spożywać w bardzo dużych ilościach.
Do celów praktycznych, np. w żywieniu zbiorowym, można stosować zalecenia dotyczące procentowego udziału energii z białka w diecie. W monografii dotyczącej norm z 2024 r. zacytowano zalecenia dla populacji Polski z 2020 r., według których udział energii z białka w dietach, w tym dzieci i młodzieży, powinien wynosić 10-20%. Nie zostały one zmienione. Wraz z zaleceniami dotyczącymi innych makroskładników (tłuszcz, węglowodany) pomagają zapewnić właściwe proporcje między ilością energii pochodzącą z tych źródeł.
Planowanie posiłków i sprzedaż w sklepiku szkolnym
Jaki poziom realizacji dziennego zapotrzebowania energetycznego powinien być zapewniony w przypadku internatów i burs zapewniających śniadanie, obiad i kolację?
Bursy i internaty zapewniają żywienie całodzienne, a więc należy przyjąć 100% całodziennego zapotrzebowania wynikającego z norm żywienia dla populacji Polski.
Jak należy interpretować tydzień w odniesieniu do burs czy internatów, które serwują posiłki przez siedem dni w tygodniu, tj. od poniedziałku do niedzieli?
W przypadku żywienia realizowanego w bursach czy internatach termin tydzień można interpretować jako okres od poniedziałku do piątku. Zatem w weekend, żywienie w wymienionych typach placówek może być realizowane w sposób „dowolny” z zachowaniem zasad zdrowego żywienia. Zasady zdrowego żywienia dla populacji Polski są opracowane w formie graficznej Talerza Zdrowego Żywienia.
Czy zupa przygotowana na bazie roślin strączkowych może być podana wraz z mięsnym drugim daniem?
Tak, możliwa jest taka opcja. W przypadku obiadu dwudaniowego możliwe jest podanie tylko zupy lub tylko drugiego dania na bazie nasion roślin strączkowych bez dodatku produktów odzwierzęcych, tj. bez uwzględniania w nich mięsa, ryb, mleka i przetworów mlecznych, jaj i miodu. Wówczas druga potrawa/danie uwzględnione w obiedzie może, ale nie musi, zawierać produkty odzwierzęce. Należy pamiętać, że w przypadku zaplanowania drugiego dania mięsnego, będzie to jeden z dwóch obiadów z porcją mięsa uwzględniony w rozporządzeniu.
Jeżeli zupa przygotowana jest na wywarze warzywnym, czy można dodać do niej produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak śmietana, makaron jajeczny, mięso, kiełbasa lub jajko?
Zupy na wywarach warzywnych to zupy przygotowane na wywarze bez udziału mięsa. Możliwe jest zastosowanie w nich dodatku produktów pochodzenia zwierzęcego, np. jogurtu, śmietany, jajka, makaronu jajecznego, o ile nie będą stanowiły potrawy przygotowanej w ramach alternatywy w postaci posiłku roślinnego (alternatywny posiłek przygotowywany jest zgodnie ze zgłoszonym zapotrzebowaniem, może być zarówno wegetariański jak i wegański). Nie jest rekomendowane dodawanie do nich produktów mięsnych.
Czy zupy wymagane przez rozporządzenie powinny być przygotowywane wyłącznie na wywarze warzywnym, czy dopuszczalne są wywary mięsne, wywar z kości lub inne dodatki pochodzenia zwierzęcego?
W rozporządzeniu wskazano, że zupy na wywarach warzywnych należy podawać co najmniej dwa razy w tygodniu. Możliwe jest zastosowanie w nich dodatku produktów pochodzenia zwierzęcego, np. jogurt, śmietana, jajko, makaron jajeczny, o ile nie będą stanowiły potrawy przygotowanej w ramach alternatywy w postaci posiłku roślinnego (alternatywny posiłek przygotowywany jest zgodnie ze zgłoszonym zapotrzebowaniem, może być zarówno wegetariański jak i wegański). W związku z tym w pozostałe dni mogą być podawane zupy na wywarach mięsnych.
Czy w ramach obiadu można podawać żurek z kiełbasą, zupę gulaszową lub inne zupy zawierające mięso jako dodatek?
Tak, takie zupy należy traktować jako zupy na wywarze mięsnym lub mięsno-warzywnym, które mogą być uwzględniane w jadłospisie maksymalnie trzy razy w tygodniu. Jeśli zupa będzie zawierała pełną porcję mięsa (jako główny białkowy składnik posiłku, np. zupa gulaszowa, zupa z pulpecikami mięsnymi), należy ją traktować jako składową obiadów mięsnych. Dopuszczalny jest jednak niewielki udział mięsa jako dodatek smakowy, a nie główny „białkowy” składnik posiłku, do np. zup typu żurek, wiejska czy kapuśniak. Wtedy nie ma potrzeby wliczania takiej zupy do posiłków mięsnych.
Czy wymagane dwa obiady z mięsem świeżym oznaczają minimum czy maksimum dwóch posiłków tygodniowo?
W rozporządzeniu jednoznacznie wskazano częstotliwość dwa razy w tygodniu (tj. od poniedziałku do piątku) udostępniania potraw z mięsa świeżego.
Czy poza wymaganymi posiłkami z mięsem świeżym można dodatkowo podawać dania zawierające mięso przetworzone, np. pierogi z mięsem, leczo z kiełbasą, fasolkę po bretońsku lub inne podobne potrawy?
W rozporządzeniu wskazane jest podanie obiadu z mięsem świeżym dwa razy w tygodniu. W pozostałe dni należy podawać w ramach obiadu: przynajmniej raz posiłek z ryby, co najmniej raz potrawę z nasion roślin strączkowych oraz jeden obiad dowolny, ale bez porcji mięsa jako głównego składnika białkowego posiłku, np. danie mączne z dodatkiem twarogu czy jaj, danie rybne lub na bazie nasion roślin strączkowych/produktów z nasion roślin strączkowych, np. tofu. Pierogi/pyzy z mięsem to dania, w których mięso stanowi główny składnik białkowy, dlatego należy je traktować jako jeden z dwóch obiadów z mięsem w tygodniu.
Leczo z kiełbasą, gdzie kiełbasa jest podstawowym źródłem białka nie powinno być zaproponowane jako posiłek obiadowy (kiełbasa nie spełnia definicji mięsa świeżego). Kiełbasa może jedynie stanowić w potrawie niewielki dodatek o charakterze smakowym, choć również nie jest to rozwiązanie preferowane. W ramach posiłków można zaproponować leczo z kurczakiem (z wykorzystaniem surowego mięsa do przygotowania posiłku) lub z ciecierzycą, która jest źródłem białka pochodzenia roślinnego – jako głównych białkowych składników posiłku.
Choć rozporządzenie nie odnosi się wprost do produktów wysokoprzetworzonych typu wędliny, kiełbasy, ani nie reguluje częstotliwości ich udostępniania w jadłospisie, przy planowaniu żywienia w jednostkach systemu oświaty należy kierować się zarówno obowiązującymi przepisami, jak i zasadami zdrowego żywienia. Oznacza to preferowanie produktów o możliwie niskim stopniu przetworzenia. Mięso przetworzone np. wędliny, pasztety, kiełbasy, parówki powinny być ograniczane. Zgodnie z danymi Międzynarodowej Agencji ds. Badań nad Rakiem (International Agency for Research on Cancer, IARC) nadmierne spożycie przetworzonych produktów mięsnych (np. wędliny, kiełbasy, parówki, kabanosy) zwiększa ryzyko zachorowania na niektóre nowotwory, a w przypadku mięsa czerwonego – prawdopodobnie zwiększa to ryzyko. W aktualnie obowiązujących zaleceniach zdrowego żywienia w postaci Talerza Zdrowego Żywienia dla populacji ogólnej, zaleca się zamianę przetworów mięsnych i mięsa czerwonego na niskoprzetworzone: drób, ryby, nasiona roślin strączkowych i jaja.
Jaka jest wielkość porcji mleka i przetworów mlecznych dla dzieci w wieku przedszkolnym?
Rozporządzenie nie określa terminu porcja. W przypadku przedszkoli można posiłkować się informacjami zawartymi w stanowisku Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk w sprawie zasad żywienia dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. W przypadku przedszkoli orientacyjną wielkość porcji można oszacować na 180-200 ml mleka, ok. 100 g mlecznych napojów fermentowanych, 30 g sera twarogowego, 10-15 g sera podpuszczkowego.
Czy śmietana używana do zabielania zupy może być traktowana jako porcja mleka lub przetworów mlecznych?
Nie. Śmietana mimo, że jest otrzymywana z mleka krowiego, z żywieniowego punktu widzenia powinna być traktowana jako dodatek tłuszczowy w potrawie, ze względu na wysoką zawartość tłuszczu, w tym nasyconych kwasów tłuszczowych oraz ilość wykorzystywaną w potrawie.
Czy w sklepiku szkolnym mogą być sprzedawane batony zbożowe zawierające w składzie słodziki, np. maltitol?
Nie, batony zbożowe oferowane w sklepiku szkolnym muszą spełniać kryteria zawartości cukrów, tłuszczu i soli określone w §1 ust. 2 rozporządzenia oraz kryterium bez dodatku substancji słodzących zdefiniowanych w rozporządzeniu (WE) nr 1333/2008. Maltitol stanowi jedną z substancji słodzących wyszczególnionych w tym rozporządzeniu.
Czy w sklepiku szkolnym można sprzedawać kanapki, tosty na ciepło lub burgery? W jaki sposób należy interpretować wymagania dotyczące zawartości soli i tłuszczu w przypadku tych posiłków przygotowywanych na miejscu w sklepiku? Czy ser lub wędlina muszą spełniać te kryteria?
Na terenie placówek oświatowych można sprzedawać kanapki, tosty na ciepło czy burgery przygotowywane na miejscu. Limity zawartości cukrów, tłuszczu i soli podane §1 ust. 2 rozporządzenia odnoszą się do konkretnych grup środków spożywczych wymieniowych w §1 ust.1 pkt. 2, 6–8 tj. pieczywa półcukierniczego i cukierniczego; produktów zbożowych, w tym śniadaniowych (np. płatki śniadaniowe); produkty mleczne, ale w szczególności jogurty, napoje jogurtowe, kefir, maślanka, mleko zsiadłe, mleko acidofilne, mleko smakowe, serwatka, ser twarogowy, serek homogenizowany oraz napoje roślinne i roślinne alternatywy produktów mlecznych, które muszą być wzbogacone co najmniej w wapń i witaminę B12. Zapisy rozporządzenia nie określają limitów zawartości cukrów, soli, tłuszczu dla produktów typu sery żółte czy wędliny. Komponując kanapki warto kierować się zasadami zdrowego żywienia. Biorąc pod uwagę, że ser żółty, choć jest dobrym źródłem wapnia, dostarcza też tłuszczów nasyconych i soli, warto wykorzystywać go w mniejszej ilości, np. jeden plaster na kanapkę zamiast dwóch. W ramach promowania zdrowego żywienia wśród dzieci i młodzieży rekomendowane jest wykorzystywanie pieczywa pełnoziarnistego, różnorodnych źródeł białka (zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego) oraz dodawanie warzyw do kanapek – także tych na ciepło jak zapiekanki i tosty. Można np. dodać surowe warzywa już po poddaniu kanapki obróbce cieplnej.
Wszystkie artykuły
Izomery trans kwasów tłuszczowych w koncentratach spożywczych zup i sosów. Aktualizacja danych w Bazie zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych w środkach spożywczych
Dieta zero waste
Spożycie słodyczy przez osoby dorosłe
Zalecenia żywieniowe w menopauzie
Właściwości czekolady – gorzkiej, mlecznej i białej
12 wskazówek jak zwiększyć spożycie błonnika w diecie
Zastosowanie oraz bezpieczeństwo suplementacji kreatyną w sporcie i medycynie
Jak mądrze korzystać z dań gotowych?
Zdrowa kuchnia na Wielkanoc – e-book z przepisami
Zdrowa dieta za kierownicą – jak o nią zadbać?
Optymalna pora wieczornego posiłku – o której zjeść i co warto wybrać na kolację