Ogólnodostępna elektroniczna baza danych o zawartości izomerów trans kwasów tłuszczowych (TFA) w środkach spożywczych (e-Baza TFA) jest prowadzona od 2017 r. w ramach zadań Narodowego Programu Zdrowia (NPZ). Aktualnie, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy (NIZP PZH-PIB), w ramach Zadania 11 pn. Prowadzenie Bazy izomerów trans kwasów tłuszczowych oraz jej aktualizacja na podstawie badań zawartości tych związków w żywności, kontynuuje działania związane z prowadzeniem i aktualizacją e-Bazy oraz upowszechnianiem wiedzy nt. danych w niej zawartych oraz niekorzystnego dla zdrowia działania TFA. Informacje nt. zawartości TFA w kategoriach, podkategoriach i grupach środków spożywczych obecnych na polskim rynku są dostępne pod adresem: https://izomery.pzh.gov.pl/.
W 2025 r. Baza izomerów trans kwasów tłuszczowych w środkach spożywczych została zaktualizowana po raz pierwszy w dniu 26 czerwca. Dokonano rozszerzenia asortymentu o kolejne trzy nowe kategorie żywności – Mięso, podroby i produkty mięsne, Przetwory rybne oraz Przetwory warzywne. W kategorii Mięso, podroby i produkty mięsne wyodrębniono następujące trzy grupy: konserwy mięsne, pasztety mięsne konserwowe, paluszki mięsne – kabanosy w których przeciętna zawartość TFA wynosiła odpowiednio 0,05 g/100 g produktu, 0,06 g/100 g produktu oraz 0,14 g/100 g produktu. Kategoria Przetwory rybne obejmuje aktualnie jedną grupę (pasty rybne kanapkowe), w której przeciętna zawartość TFA wynosi 0,02 g/100 g produktu (zakres: 0,01 ÷ 0,17 g/100 g produktu), a kategoria Przetwory warzywne – dwie grupy (pasty i pasztety warzywne i hummusy) o zawartości TFA odpowiednio 0,005 g/100 g produktu oraz 0,007 g/100 g produktu. Ogólnie dane w e-Bazie uzupełniono o wyniki zawartości TFA w 45 nowych produktach. Wprowadzone dane w postaci mediany (wartość przeciętna), wartości minimalnej i maksymalnej w g/100 g produktu, g/porcję produktu oraz g/cały produkt, obliczono na podstawie wyników analitycznych uzyskanych w ramach realizacji zadania. Aktualnie e-Baza obejmuje dane dla 1395 pojedynczych produktów spożywczych przyporządkowanych do 14 kategorii, w tym 27 podkategorii i 59 grup produktów spożywczych (tabela 1).
Tabela 1. Zestawienie kategorii, podkategorii i grup produktów spożywczych dotychczas umieszczonych w e-Bazie izomerów trans kwasów tłuszczowych (stan na 26.06.2025 r.)
| KATEGORIA | PODKATEGORIA | GRUPA |
| I. Koncentraty spożywcze | Koncentraty obiadowe | Koncentraty zup, gotowe do spożycia po ugotowaniu |
| Koncentraty sosów, gotowe do spożycia po ugotowaniu | ||
| Koncentraty zup typu „gorący kubek” | ||
| Koncentraty zup z makaronem nudle | ||
| Kostki rosołowe | ||
| Koncentraty deserowe | Koncentraty kremów do ciast | |
| Koncentraty deserów | ||
| II. Mleko i przetwory mleczne | Lody | Lody na bazie mleka |
| Mleko | Mleko krowie | |
| Napoje mleczne | Napoje mleczne fermentowane | |
| Sery | Sery podpuszczkowe dojrzewające | |
| Sery topione | ||
| Sery twarogowe | ||
| Sery pleśniowe | ||
| III. Produkty typu fast food | Pizza, hamburger, kebab, frytki, itp. | Frytki ziemniaczane gotowe do spożycia |
| Frytki ziemniaczane (półprodukty) | ||
| Hamburger | ||
| Kebab | ||
| Nuggetsy gotowe do spożycia | ||
| Pizza z restauracji sieciowych | ||
| Pizza przygotowana z mrożonego półproduktu | ||
| Pizza z włoskiej pizzerii | ||
| Sosy do pizzy | ||
| IV. Przekąski typu chipsy, prażynki, chrupki, snacki | Przekąski ziemniaczane | Chipsy ziemniaczane |
| Prażynki / chrupki ziemniaczane | ||
| Przekąski zbożowe | Prażynki / chrupki / chipsy pszenne i kukurydziane | |
| V. Żywność dla szczególnych grup ludności | Produkty dla niemowląt i małych dzieci na bazie mleka | Preparaty do początkowego i dalszego żywienia niemowląt oraz produkty dla małych dzieci |
| Produkty zbożowe przetworzone dla niemowląt i małych dzieci | Ciasteczka, herbatniki i sucharki dla niemowląt i małych dzieci | |
| Kaszki zbożowe dla niemowląt i małych dzieci | ||
| Produkty mięsne i rybne przetworzone dla niemowląt i małych dzieci | Dania obiadowe w słoiczkach dla niemowląt i małych dzieci | |
| VI. Tłuszcze roślinne | Margaryny | Margaryny miękkie kubkowe |
| Margaryny twarde kostkowe | ||
| Mieszaniny tłuszczów | Mieszaniny tłuszczów roślinnych i zwierzęcych | |
| Tłuszcze smażalnicze | Frytura smażalnicza | |
| Olej smażalniczy | ||
| VII. Wyroby cukiernicze | Chałwa | Chałwa sezamowa |
| Produkty smakowe do smarowania pieczywa | Słodkie kremy i pasty smakowe do smarowania pieczywa | |
| Wyroby czekoladowe | Batony czekoladowe nadziewane | |
| Czekolady nadziewane | ||
| Marcepany | ||
| Bombonierki, praliny, czekoladki itp. | ||
| VIII. Wyroby ciastkarskie | Galanteria ciastkarska | Ciasta paczkowane |
| Ciasta z cukierni sieciowych | ||
| Ciastka z cukierni sieciowych | ||
| Ciastka typu pączki, drożdżówki | ||
| Ciasta z cukierni niesieciowych | ||
| Wafelki | Wafelki przekładane kremem i oblane czekoladą | |
| Wafelki przekładane kremem i nieoblane czekoladą | ||
| Ciasteczka typu biszkopty, herbatniki, markizy itp. | Biszkopty | |
| Herbatniki / markizy | ||
| IX. Ziarna zbóż i produkty zbożowo-mączne | Ryż i przetwory ryżowe | Ryżowe ciasteczka, wafle, przekąski typu snack |
| X. Wyroby garmażeryjne i kulinarne | Półprodukty garmażeryjne gotowe do spożycia po obróbce termicznej | Krokiety (półprodukty) |
| XI. Majonezy, sosy, musztardy | Majonezy | Majonezy stołowe |
| XII. Mięso, podroby i produkty mięsne | Produkty mięsne | Konserwy mięsne |
| Pasztety mięsne konserwowe | ||
| Paluszki mięsne – kabanosy | ||
| XIII. Przetwory rybne | Pasty rybne | Pasty rybne kanapkowe |
| XIV. Przetwory warzywne | Pasty, pasztety, hummusy warzywne itp. | Pasty i pasztety warzywne |
| Hummusy |
W 2025 r. zaplanowano wykonanie prac związanych z modernizacją techniczną oraz wizualną strony internetowej e-Bazy izomerów trans kwasów tłuszczowych. Modernizacja ma na celu zwiększenie funkcjonalności witryny poprzez zmianę szaty graficznej oraz wprowadzenie nowych narzędzi analizy danych i modułów, w tym m.in. interaktywny kalkulator dziennego spożycia TFA; narzędzie umożliwiające porównanie zawartości TFA dla wybranych produktów lub grup produktów; moduł bazy wiedzy w postaci wybranych kategorii oraz komponentu najczęściej zadawanych pytań (FAQ); moduł wizualizacji z możliwością przeszukiwania zasobów e-Bazy według wybranych kryteriów. Zmodernizowana e-Baza umożliwi również generowanie raportów z wyszukiwarki wraz z grafiką do pliku pdf. Zaplanowane działania pozwolą na zwiększenie użyteczności, funkcjonalności i atrakcyjności, co w przypadku użytkowników wpłynie na podniesienie stopnia wykorzystania danych prezentowanych w e-Bazie TFA i dokonywanie zdrowszych wyborów żywieniowych.
Podsumowując należy podkreślić, że prace z zakresu prowadzenia, aktualizacji i modernizacji e-Bazy, w tym upowszechniania informacji nt. skali i wielkości występowania TFA w produktach spożywczych dostępnych na polskim rynku to przykład szeroko prowadzonej działalności NIZP PZH – PIB w zakresie profilaktyki chorób żywieniowozależnych. Ponadto realizacja tego zadania wpisuje się w osiągnięcie celu strategicznego i celu operacyjnego Narodowego Programu Zdrowia, jakimi są odpowiednio zwiększenie liczby lat przeżytych w zdrowiu oraz profilaktyka nadwagi i otyłości.
Piśmiennictwo:
- Pipoyan, D.; Stepanyan, S.;Stepanyan, S.; et al. The Effect of Trans Fatty Acids on Human Health: Regulation and Consumption Patterns. Foods 2021, 10, 2452.
- Normy żywienia dla populacji Polski pod redakcją Rychlik E., Stoś K., Woźniak nA., Mojska H. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024
- EFSA, Scientific and technical assistance on trans fatty acids. doi:10.2903/sp.efsa.2018.EN-1433
- EFSA, Dietary Reference Values for nutrients. Summary report. doi: 10.2903/sp.efsa.2017.e15121
- WHO, Total fat intake for the prevention of unhealthy weight gain in adults and children: WHO guideline, World Health Organization, Geneva, 2023, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO
- WHO, Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline, World Health Organization, Geneva, 2023, Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
„Zadanie realizowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, finansowane przez Ministra Zdrowia”
