Rodzinna hipercholesterolemia – zalecenia dietetyczne

Rodzinna hipercholesterolemia – zalecenia dietetyczne

Hipercholesterolemia rodzinna (familial hypercholesterolemia; FH) jest silnym czynnikiem ryzyka wczesnego rozwoju miażdżycy tętnic, szczególnie wieńcowych, i w związku z tym przedwczesnej choroby wieńcowej, tj. u mężczyzn przed 55 rokiem życia, a u kobiet przed 60 rokiem życia. Jest to najczęstsza choroba genetyczna, a więc występująca rodzinnie.          

Ten ścisły związek rodzinnej hipercholesterolemii z chorobą wieńcową jest silnym dowodem na to, że duże stężenie cholesterolu (cholesterolu LDL) ma bezpośredni wpływ na postawanie miażdżycy. Wobec takiego faktu nie można zrozumieć sceptyków, którzy temu przeczą.

            Choroba jest przede wszystkim dziedziczona od jednego z rodziców, podczas gdy drugi  jest zdrowy (tzw. heterozygotyczna rodzinna hipercholesterolemia (heFH). Bardzo rzadko zdarza się, że dziedziczy się ona od dwojga rodziców tzw. homozygotyczna rodzinna hipercholesterolemia (HeFH). HeFH występuje z częstością 1 przypadek na 250 osób w populacji a HoFH 1 przypadek na ~ 160 000.

Jak rozpoznać FH ?

            Na obecność FH może wskazywać duże stężenie cholesterolu LDL (LDL-C) i/lub przedwczesna choroba wieńcowa. Ale pewne rozpoznanie można postawić na podstawie badania genetycznego (analiza DNA) lub klinicznego na podstawie danych z wywiadu rodzinnego, wywiadu u samego pacjenta, jego badania fizykalnego i stężenia cholesterolu w surowicy. Tym wszystkim danym przypisana jest liczba punktów (tabela). Po ich zsumowaniu można postawić pewne rozpoznanie FH (> 8 punktów), prawdopodobne (6-8 punktów) i możliwe (3-5 punktów). Oczywiście największą wartość ma rozpoznanie genetyczne i/lub rozpoznanie kliniczne pewne, czyli > 8 punktów. Jeśli choroba zostanie rozpoznana, to należy przeprowadzić skrining kaskadowy tzn. przebadać w tym kierunku najbliższych członków rodziny, aby wykryć FH i odpowiednio leczyć. Nie potrzeba tłumaczyć, jak ważne jest wczesne rozpoznanie (potomstwo) dla podjęcia wczesnego leczenia, bowiem tętnice chorego na FH pozostają od urodzenia pod wpływem wysokiego stężenia LDL-C, co powoduje wczesny rozwój miażdżycy.

Jakie są przyczyny FH ?

Najogólniej mówiąc przyczyną choroby jest upośledzony rozkład w komórkach wątroby (hepatocyty) cząsteczek LDL transportujących cholesterol we krwi. Dzieje się tak najczęściej gdy jest brak lub nieprawidłowej budowy są tzw. receptory LDL, tj. białka na powierzchni hepatocytów, które wiążą cząsteczki LDL i wprowadzają je do wnętrza komórek, gdzie te cząsteczki są rozkładane. Człowiek, który dziedziczy FH od jednego rodzica (heFH) ma tylko połowę prawidłowych receptorów od zdrowego rodzica. W związku z czym ma duże stężenie LDL-C, jak widać z tabeli co najmniej 190 mg/dl (4,9 mmol/l). Jednak zakres wysokich stężeń LDL-C jest szeroki, bo mogą one sięgać nawet 325 mg/dl i więcej (8,4 mmol/l). W przypadku  hoFH poziomy LDL-C są jeszcze większe.

Docelowe stężenie cholesterolu LDL

W europejskich wytycznych postępowania w dyslipidemii ustalono docelowe stężenia dla cholesterolu LDL w rodzinnej hipercholesterolemii. Dla dzieci są to poziomy poniżej 135 mg/dl (poniżej 3,4 mmol/l) dla dorosłych < 100 mg/dl (2,5 mmol/l), a dla dorosłych chorych na chorobę wieńcową lub cukrzycę < 70 mg/dl (< 1,8 mmol/l).

Zalecenia dietetyczne

Jeszcze do niedawna trudno było osiągnąć takie docelowe stężenie LDL-C. Dzisiaj dzięki nowym terapiom staje się to coraz bardziej możliwe. Chociaż w leczeniu rodzinnej hipercholesterolemii zawsze należy stosować leki (u dzieci > 8 roku życia), to nie można lekceważyć postępowania dietetycznego. U małych dzieci przed skończeniem 8 lat jest ono podstawową metodą leczenia.

Ograniczyć należy spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych (tłuszcze zwierzęce) i nie używać dwóch olejów roślinnych tj. oleju palmowego i kokosowego, ze względu na dużą zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych. Spożycie produktów bogatych w te kwasy trzeba zastępować produktami bogatymi w nienasycone kwasy tłuszczowe (oleje za wyjątkiem dwóch wyżej wymienionych, miękkie margaryny). Polecany jest olej rzepakowy i oliwkowy. Do smażenia i na surowo. A w ogóle smażyć należy krótko, aby nie powstawały szkodliwe nadtlenki i nie używać ponownie już użytego oleju. Bardzo ważnym zaleceniem jest jak największe ograniczenie w diecie tzw. tłuszczów trans, gdyż one zwiększają stężenie cholesterolu LDL w osoczu, podobnie jak tłuszcze nasycone, a nawet jeszcze więcej. Występują głównie w tłuszczu cukierniczym, jako uwodornione tłuszcze nienasycone (oleje roślinne), zatem znajdują się w gotowych wyrobach cukierniczych i piekarniczych. Zalecana jest natomiast żywność bogata w błonnik. Chodzi o tzw. błonnik rozpuszczalny, który występuje w warzywach i owocach. Tyle o zaleceniach żywieniowych dotyczących redukcji stężenia cholesterolu LDL. A w ogóle dla profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych  znaczenie ma przede wszystkim żywność roślinna. Warzywa i owoce to nie tylko błonnik, ale także potas i przeciwutleniacze (antyoksydanty), do których należą witaminy antyoksydacyjne (witamina C, betakaroten) i inne antyoksydanty (rozliczne związki polifenolowe, likopen). Warto też spożywać ryby w miejsce posiłków mięsnych, chociaż 2 razy w tygodniu.

Leczenie farmakologiczne  

Po rozpoznaniu hipercholesterolemii rodzinnej natychmiast rozpoczyna się leczenie lekiem z grupy statyn (za wyjątkiem małych dzieci). Powinna to być silna statyna w dużej dawce, tj. atorwastatyna albo rosuwastatyna. Są to leki tanie i każda z tych statyn występuje pod inną nazwą, w zależności jaka firma farmaceutyczna jest producentem. Leczenia się nie przerywa, ponieważ po odstawieniu terapii następuje wzrost ryzyka wystąpienia epizodu sercowo-naczyniowego (zawał serca, udar niedokrwienny mózgu), a statyny zmniejszając stężenie LDL-C zmniejszają tym samym zagrożenie takim zdarzeniem nie tylko pierwszym w życiu, ale także i następnym (tzw. profilaktyka wtórna). Dotyczy to także chorych na heterozygotyczną hipercholesterolemię.

Jeśli pacjent, pomimo takiego leczenia jeszcze nie uzyskał wartości docelowej stężenia cholesterolu LDL lekarz może dodać do statyny inny lek – ezetymib. Będzie to terapia skojarzona. W Polsce są już też preparaty złożone, tj. w jednej tabletce statyna z ezetymibem. Wreszcie można oczekiwać, że w leczeniu pacjentów z FH, w szczególności z chorobą sercowo-naczyniową, będzie można do tej terapii dwoma lekami dodać trzeci lek, tj. alirokumab lub ewolokumab. Wszystkie leki, chociaż w różnych mechanizmach działania, ostatecznie powodują wzrost aktywności receptorów LDL na powierzchni komórek wątrobowych, czego efektem jest wzrost wiązania z nimi cząsteczek LDL, transportu  do wnętrza hepatocytów i tam ich rozkładu. Ostatecznie stężenie cholesterolu w osoczu zmniejsza się.

Trzeba dodać, że u niektórych osób (rzadko) występuje nietolerancja statyn. Lekarz powinien umieć rozróżnić prawdziwą nietolerancję statyn od tzw. efektu nocebo, który oznacza, że występują objawy uboczne  w rezultacie spodziewania się ich przez pacjentów np. po przeczytaniu ulotki lub informacji z internetu. W przypadku rzeczywistej nietolerancji statyn można rozważyć zastosowanie innej terapii.

Podsumowanie

W podsumowaniu, oznaczmy sobie stężenie cholesterolu LDL, najlepiej po raz pierwszy około 20 roku życia. W szczególności dotyczy to osób, u których w najbliższej rodzinie wcześnie wystąpił zawał serca lub nagły zgon, gdyż może to być następstwem hipercholesterolemii rodzinnej. Jeśli stężenie LDL-C będzie duże (patrz tabela), to trzeba przebadać także bliskich krewnych, w tym dzieci. Wczesne wykrycie tej choroby i jej leczenie daje szansę takiej długości życia jakby jej nie było.

W Instytucie Żywności i Żywienia działa Poradnia Chorób Metabolicznych, która diagnozuje i leczy zaburzenia lipidowe, w tym hipercholesterolemię rodzinną. W zaleceniach dietetycznych pomocni będą również dietetycy Centrum Dietetycznego Online.

Czytaj więcej:

Czy warto obniżać poziom cholesterolu?

Jak uniknąć zawału serca i innych chorób sercowo-naczyniowych?

Zaburzenia lipidowe – zalecenia i jadłospis do pobrania

 

Dieta dla osób po zawale serca

Dieta dla osób po zawale serca

Dieta w profilaktyce pierwotnej, czyli zmniejszająca ryzyko choroby wieńcowej i zawału serca

Kiedy Badanie Siedmiu Krajów wykazało, że dieta śródziemnomorska znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej (choroba niedokrwienna serca, ChNS), czyli jest skuteczna w profilaktyce pierwotnej a tym samym zmniejsza ryzyko wystąpienia zawału serca, lekarze i naukowcy postanowili sprawdzić, czy dieta śródziemnomorska może przynieść korzyści także osobom po zawale serca, czyli w profilaktyce wtórnej.

Badanie z Lyon (Lyon Diet Heart Study)

W tym celu przeprowadzono badanie o nazwie Lyon Diet Heart Study w mieście Lyon we Francji. Lyon wybrano dlatego, że występowało tam bardzo dużo zawałów serca, co wiązano z tym, dieta jego mieszkańców obfitowała m.in. w masło, śmietanę, tłuste mięso, czyli produkty zawierające dużo nasyconych kwasów tłuszczowych powodujących miażdżycę a spożywano tam mało m.in. owoców, warzyw i nasion roślin strączkowych, czyli produktów zawierających składniki przeciwmiażdżycowe.

W badaniu wzięło udział 605 pacjentów, przebywających w szpitalu z powodu zawału serca.

  • 303 pacjentów, zaliczono do grupy kontrolnej, przy wyjściu ze szpitalu otrzymali oni standardowe zalecenia dietetyczne od prowadzącego lekarza, takie same, jakie są przekazywane wszystkim pacjentom po zawale serca (tradycyjna zachodnia dieta niskocholesterolowa). Pacjenci z tej grupy nie mieli żadnych dodatkowych porad dietetycznych od zespołu prowadzącego badanie z Lyon.
  •  302 pacjentów, zaliczono do grupy eksperymentalnej, czyli badanej i poproszono ich o zmianę diety na śródziemnomorską i szczegółowo udzielono im porady dietetycznej, którą indywidualnie dostosowano do każdego pacjenta.

Jakie produkty zalecono pacjentom z grupy eksperymentalnej, aby zmodyfikowali swoją dotychczasową dietę na śródziemnomorską?

  • zwiększenie spożycia zielonych warzyw liściastych, korzeniowych, strączkowych, pełnoziarnistych produktów zbożowych, ryb,
  • jedzenie owoców przynajmniej jeden raz dziennie
  • jako tłuszczu dodanego do sałatek i przygotowywania posiłków, używanie tylko oleju rzepakowego i oliwy z oliwek
  • wybieranie, przynajmniej częściowo drobiu zamiast mięsa czerwonego
  • unikanie śmietany i masła a zastąpienie go specjalnie przygotowaną na potrzeby badania margaryną Canola  na bazie oleju rzepakowego. Ponieważ olej ten jest bogaty w kwas alfa-linolenowy, więc margaryna również zawierała dużą ilość tego kwasu, znacznie większą, niż oliwa z oliwek (4,8% vs 0,6%).

Jak pacjenci z grupy eksperymentalnej i kontrolnej  w praktyce dostosowali swoją dietę do zaleceń? Przed rozpoczęciem badania dieta pacjentów z obydwu grup była podobna. Pacjenci z grupy eksperymentalnej dostosowali swoją dietę do zalecanej śródziemnomorskiej już po 2 miesiącach od rozpoczęcia badania i dzięki temu:

  • zmniejszyli spożycie tłuszczu ogółem, nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu.

Pacjenci z grupy kontrolnej w dalszym ciągu:

  • spożywali znacznie więcej (niż pacjenci z grupy eksperymentalnej) m.in. – masła, śmietany, tłustych wędlin i podrobów.
  • spożywali znacznie mniej owoców, warzyw strączkowych
  • mieli w diecie za dużo, w stosunku do zaleceń, tłuszczu ogółem, tłuszczów nasyconych i cholesterolu.

Wyniki Badania Lyon Diet Heart Study

Badanie z Lyon było zaplanowane na 5 lat a pierwsza szczegółowa analiza została wykonana po 27 miesiącach. Uzyskane po tym czasie wyniki były wielką pozytywną niespodzianką dla badaczy. Okazało się, że już po 27 miesiącach w grupie pacjentów, którzy zastosowali dietę śródziemnomorską nastąpiło:

  • zmniejszenie liczby zgonów ogółem i ponownych zawałów serca o ponad 70% w stosunku do pacjentów z grupy kontrolnej, których dieta odbiegała od diety śródziemnomorskiej,
  •  zmniejszyło się ryzyko nagłej śmierci sercowej, która jest najczęstszą przyczyną zgonów pacjentów z chorobą wieńcową (chorobą niedokrwienną serca, ChNS).

Okazało się, że dieta śródziemnomorska zastosowana u osób po zawale serca, nie tylko zmniejsza ryzyko drugiego zawału, ale także przedłuża życie tym osobom. Badanie z Lyon dostarczyło, jak do tej pory najlepszych na świecie wyników dotyczących korzyści zastosowania diety w celu zmniejszenia zgonów ogółem i zapobiegania zawałom serca.

Zalecenia Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego

Od czasu Badania z Lyon dieta śródziemnomorska jest złotym standardem dietetycznym polecanym przez lekarzy również pacjentom po zawale serca.  W zaleceniach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) znajdują się m.in następujące stwierdzenia:

  • Dieta śródziemnomorska jest najlepiej przebadaną dietą.
  • W badaniach wykazano, że lepsze stosowanie się do diety śródziemnomorskiej wiąże się ze zmniejszeniem zarówno zapadalności jak i śmiertelności z powodu chorób sercowo-naczyniowych.
  •  Również u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka stosowanie diety śródziemnomorskiej zmniejsza ryzyko choroby sercowo-naczyniowej.
  •  Dieta śródziemnomorska skutecznie zmniejsza występowanie chorób sercowo-naczyniowych w ramach prewencji pierwotnej i wtórnej.

ESC podkreśla także, że w celu stymulowania świadomości zdrowotnej pracowników we wszystkich firmach zaleca się stosowanie spójnej i wyczerpującej polityki zdrowotnej i edukacji żywieniowej.

Praktyczne wnioski dotyczące diety dla osób po zawale serca

  • Jedz kilka razy dziennie warzywa, w tym zielonolistne i o różnych kolorach
  • Jedz kilka razy w tygodniu suche nasiona roślin strączkowych  (fasolę, groch, soję lub soczewicę), nie tylko w zupie, ale także jako dodatek do drugiego dania, do surówek i sałatek lub w postaci past
  • Jedz codziennie jakiś owoc  starając się zachować ich różnorodność,
  • Wybieraj pełnoziarniste produkty zbożowe, np. płatki owsiane i inne zbożowe, kasze gruboziarniste jak kasza gryczana, jęczmienna, ryż brązowy, makaron pełnoziarnisty , pieczywo z mąk z pełnego przemiału,
  • Wybieraj niskotłuszczowe produkty mleczne: chude mleko, jogurt, kefir, maślankę, chude sery twarogowe
  • Śmietanę zastąp chudym jogurtem lub kefirem
  • Jedz kilka razy w tygodniu ryby, najlepiej tłuste morskie, wybierając mięso sięgaj po jego chude gatunki np. drób, indyk.  
  • Do surówek, sałatek i przygotowywania potraw preferuj olej rzepakowy, olej lniany (ponieważ oleje te zawierają dużo kwasu α-linolenowego), lub oliwę z oliwek
  • Jeśli smarujesz pieczywo, wybieraj margarynę miękką, natomiast staraj się unikać masła
  • Jako przekąskę wybieraj niesolone orzechy, najwięcej korzystnego kwasu α-linolenowego zawierają orzechy włoskie

1/ Catapano AL, Graham I, De Backer G et al. Wytyczne ESC/EAS dotyczące leczenia zaburzeń lipidowych w 2016 roku. Kardiol Pol, 2016; 74: 1234–1318. doi: 10.5603/KP.2016.0157.

2/ de Lorgeril M., Salen P., Martin J.L. i wsp.: 1999. Mediterranean diet, traditional risk factors, and the rate of cardiovascular complications after myocardial infarction. Final report of the Lyon Diet Heart Study. Circulation, 99, 779-785.

3/ de Lorgeril M., Salen P.: 2001. Dieta jako leczenie prewencyjne w kardiologii. Forum kardiologów, 6, 3, 95-103

4/ Kris-Etherton P., Eckel R. H., Howard B. V. i wsp.: 2001.Lyon Diet Heart Study. Benefits of a Mediterranean-style, National Cholesterol Education Program/ American Heart Association Step I dietary pattern on cardiovascular diseases. Circulation, 103, 1823-1825.

5/ Piepoli F, Hoes AW, Agewall S et al. Wytyczne ESC dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej w 2016 roku. Kardiol Pol, 2016; 74: 821–936. doi: 10.5603/KP.a2016.0120.

6/ Szostak W.B., Cichocka A.: Dieta śródziemnomorska w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia i cukrzycy. Warszawa, Wyd. Medyk, 2015, 1-151.

Jak uniknąć zawału serca i innych chorób sercowo-naczyniowych?

Jak uniknąć zawału serca i innych chorób sercowo-naczyniowych?

Podstawa diety – warzywa i owoce

Na pierwszym miejscu wśród zaleceń podkreśla się korzystne znaczenie spożycia warzyw, owoców, nasion roślin strączkowych, orzechów, produktów z pełnego ziarna i ryb w celu zmniejszenia czynników ryzyka ChSN na tle miażdżycy. Dla przypomnienia jest to zgodne z Piramidą Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej Instytutu Żywności i Żywienia, w podstawie której umieszczono warzywa i owoce.

Ograniczenie tłuszczów nasyconych

Eksperci uznają, że zastępowanie tłuszczów nasyconych tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi może być korzystne do redukcji ryzyka ChSN. Podstawę dla tego zalecenia dały wyniki porównawczego między populacyjnego Badania Siedmiu Krajów (Seven Countries Study), w którym na początku oceniono spożycie składników pokarmowych i produktów spożywczych w wybranych losowo podgrupach z 16 populacji siedmiu krajów a w następnych latach obserwowano umieralność na chorobę wieńcową i zgony ogółem. W ubiegłym roku obchodziliśmy 60 rocznicę jego rozpoczęcia. Jak widać zalecenie to nie zmieniło się od dziesiątków lat. Słuszne jest zatem nadal ograniczać spożycie tłuszczów zwierzęcych na rzecz tłuszczów roślinnych, za wyjątkiem olejów tropikalnych (palmowy i kokosowy).

           

Mniej soli i cholesterolu

Dla zmniejszenia ryzyka ChSN miażdżycowego pochodzenia pożyteczna może być dieta o zmniejszonej zawartości cholesterolu i sodu (soli). Zatem mimo pewnych wątpliwości, jakie pojawiły się w ostatnich latach na temat potrzeby ograniczenia spożycia cholesterolu, w tym jajek, o czym pisaliśmy już na stronie internetowej NCEŻ, amerykańscy eksperci zdecydowali się jednak podtrzymać dawne zalecenie o ograniczaniu jego spożycia. Praktycznie oznacza to nie więcej niż 7 jaj tygodniowo.

 

Minimalna ilość mięsa

Równie ważnym zaleceniem w zdrowej dla serca diecie jest zminimalizowanie spożycia mięsa, w szczególności przetworzonego, rafinowanych węglowodanów i słodzonych napojów. Należy tutaj podkreślić użycie przez autorów rekomendacji mocniejszego  słowa „zminimalizować” niż „ograniczyć”. Słowo zminimalizować podkreśla dobitnie znaczenie tego zalecenia. W tym miejscu należy również podkreślić zgodność pomiędzy ekspertami polskimi i amerykańskimi co do spożycia wymienionych produktów. Zminimalizowanie spożycia mięsa bowiem dobrze ilustruje nasza Piramida, w której mięso umieszczono  w wierzchołku, to oznacza że znalazło się daleko od podstawy.

 

Dieta bez tłuszczów trans

Wreszcie piąte zalecenie dotyczy unikania w zdrowej diecie spożycia tłuszczów trans. Są to częściowo uwodornione oleje roślinne (występują np. w niektórych margarynach kostkowych, wyrobach cukierniczych czy piekarniczych zawierających tłuszcz cukierniczy) Znowu słowo „unikać” wskazuje na dużą wagę tego zalecenia dla profilaktyki ChSN na tle miażdżycy. Najlepszą metodą, aby to zrobić jest czytanie etykiet. Jeśli w składzie produktu jest informacja, że zawiera on częściowo uwodornione lub częściowo utwardzone tłuszcze roślinne to znaczy, że mogą w nim być tłuszcze trans.

 

Dieta DASH dla zdrowego serca         

Należy podkreślić, że dla wszystkich pięciu rekomendacji przedstawiono uzasadnienie naukowe na podstawie wyników badań obserwacyjnych lub doświadczalnych. Wykazano w nich korzystny lub niekorzystny związek wymienionych składników pokarmowych lub produktów żywnościowych z czynnikami ryzyka ChSN, występowaniem epizodów ChSN tych chorób lub nawet zgonami.

Podsumowując, w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych na tle miażdżycy, eksperci rekomendują żywność roślinną, szczególnie nie  przetworzoną lub mało przetworzoną, zawierającą błonnik. Szczególnie, w związku z tym zaleceniem,  polecana jest dieta śródziemnomorska. Była ona, zwłaszcza dawniej, naturalnym sposobem żywienia w krajach śródziemnomorskich. Na profilaktyczną skuteczność diety śródziemnomorskiej wskazywało małe występowanie choroby wieńcowej i w związku z tym mała umieralność z jej powodu w krajach śródziemnomorskich, w porównaniu z krajami północno-europejskimi i USA. Obserwacja ta na tle głębokich różnic w modelu żywienia (nie tylko w rodzaju spożywanego tłuszczu) pochodzi również z Badania Siedmiu Krajów. Po latach profilaktyczne działanie diety śródziemnomorskiej potwierdzono doświadczalnie w badaniu znanym pod nazwą DASH (Dietary Approach to Stop Hypertension). Stąd wzięła się również nazwa dieta DASH, która praktycznie jest dietą śródziemnomorską uznawaną za złoty standard diety dla zdrowego serca, a właściwie dla zdrowych tętnic wieńcowych (bez zwężeń miażdżycowych).

 

Odchudzanie pod okiem dietetyka

W Polsce szczególnym propagatorem diety śródziemnomorskiej (diety DASH) w profilaktyce pierwotnej (u ludzi zdrowych) i w profilaktyce wtórnej (u chorujących już na chorobę wieńcową) jest Instytut Żywności i Żywienia. Można przekonać się o tym na stronie internetowej związanego z nim Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej oraz z licznych wydawnictwach.

Problemem zajmującym szczególne miejsce w amerykańskich rekomendacjach jest nadwaga i otyłość. Co oczywiste, pacjentom zaleca się redukcję masy ciała w celu poprawy związanych z otyłością czynników ryzyka ChSN (zwiększone stężenie lipidów we krwi, zaburzenia gospodarki węglowodanowej, nadciśnienie tętnicze). W opinii ekspertów najlepiej aby pacjenci brali udział w specjalnych, wszechstronnych programach zdrowego stylu życia, trwających 6 miesięcy lub dłużej. Pomagają one uczestnikom stosować dietę niskokaloryczną, realizować zwiększoną aktywność fizyczną i kontrolować masę ciała. Dorosłym otyłym autorzy rekomendacji zalecają zmniejszyć spożycie o 500 kalorii na dzień, co można uzyskać ograniczając dzienny pobór kalorii przez kobietę do 1200-1500, a przez mężczyznę do 1500-1800. Jeżeli chodzi o aktywność fizyczną to w czasie odchudzania preferuje się wysiłek tlenowy (np. szybki spacer) przez 150 minut (lub więcej) na tydzień, co oznacza ≥ 30 minut/dzień w większość dni w tygodniu. Większa aktywność fizyczna, 200-300 minut/tydzień, jest zalecana w celu utrzymania zredukowanej masy ciała lub dla zminimalizowania jej wzrostu po 1 roku.

Według ekspertów realizację programu odchudzania może ułatwić osobisty lub telefoniczny, regularny (przynajmniej raz na miesiąc) kontakt z dietetykiem Będzie on służył praktyczną radą, podtrzyma motywację pacjenta w stosowaniu się do zaleceń i będzie monitorować redukcję masy ciała.

Wsparcie dietetyczne można uzyskać korzystając na przykład w Centrum Dietetycznym Online, gdzie bezpłatnie i bez wychodzenia z domu można skorzystać z konsultacji dietetycznych. Zapraszamy na stronę CDO po więcej informacji. 

 

Czy warto obniżać poziom cholesterolu?

Czy warto obniżać poziom cholesterolu?

Cholesterol jako czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (ChSN)

Jak wynika z licznych wieloletnich badań obserwacyjnych i klinicznych, podwyższone stężenie cholesterolu w surowicy, zwłaszcza cholesterolu LDL (LDL-C), czyli popularnie określanego jako „zły cholesterol” wiąże się ze zwiększonym ryzykiem ChSN. Cholesterol krążący w osoczu przenika przez śródbłonek naczynia, gdzie się osadza i wywołuje ciąg zjawisk patologicznych prowadzących do rozwoju blaszki miażdżycowej. Wiadomo również o korzyściach płynących ze zmniejszenia stężenia LDL-C poprzez zmianę stylu życia, głównie sposobu żywienia, oraz zastosowanie leków obniżających stężenie tego lipidu. Pozwala to uzyskać zmniejszenie występowania incydentów sercowo-naczyniowych, w tym zawałów serca i udarów mózgu oraz zgonów z powodu tych chorób. Obniżenie stężenia cholesterolu w surowicy o 38 mg/dl (1 mmol/L) prowadzi do zmniejszenia ryzyka zgonu z powodu zawału serca i udaru mózgu, jak również zawału niezakończonego śmiercią o 20-25%. Dlatego też obniżenie cholesterolu LDL jest jak najbardziej uzasadnione, co wykazano w raportach ekspertów europejskich, amerykańskich i polskich dotyczących leczenia zaburzeń lipidowych i profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych.

 

Statyny jako leki obniżające stężenie cholesterolu w surowicy

Statyny są lekami podstawowymi w leczeniu zaburzeń lipidowych. Korzystne efekty stosowania tych leków w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych znane są od ponad 30 lat. Działanie statyn wykazano w licznych badaniach klinicznych i metaanalizach. Jednakże statyny, podobnie jak inne leki stosowane w leczeniu chorób przewlekłych, mogą wywoływać objawy niepożądane. Wśród tych objawów najczęściej wymienia się miopatię charakteryzującą się osłabieniem i/lub bólami mięśni oraz podwyższenie enzymów wątrobowych. Może również wzrosnąć ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2.

Dlatego też podczas leczenia statynami poza kontrolą lipidogramu należy kontrolować stężenie glukozy we krwi, transaminazy i inne wskaźniki, o czym decyduje lekarz. Po zmianie statyny na inną lub zmniejszeniu dawki tego leku objawy niepożądane zwykle ustępują. Jeżeli nie, to można zastosować inne leki, takie jak ezetymib i/lub leki nowej generacji – inhibitory PCSK9 (alirocumab, evolocumab). Inhibitory PCSK9 podaje się w iniekcji, co 2 tygodnie lub raz na miesiąc. Pomocne w obniżeniu stężenia cholesterolu mogą być również produkty (jogurty, margaryny) zawierające sterole bądź stanole oraz suplementy diety zawierające monokolinię i bergamotkę. Obniżają one stężenie cholesterolu średnio o około 10-15%.

Leki obniżające cholesterol należy przyjmować przewlekle, gdyż przerwanie terapii prowadzi do ponownego wzrostu poziomu cholesterolu w surowicy i ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych.

 

Dieta a poziom cholesterolu

Należy podkreślić, że niezależnie od przyjmowanych leków osoba z hipercholesterolemią powinna wprowadzić zmiany w sposobie żywienia, czyli tłuszcze zwierzęce zastąpić tłuszczami roślinnymi (oliwa z oliwek, oleje roślinne z wyjątkiem oleju palmowego i kokosowego), ograniczyć produkty zawierające cholesterol oraz zwiększyć spożycie warzyw i owoców. Dzięki zmianom w sposobie żywienia można obniżyć poziom cholesterolu w surowicy nawet o 20%. Systematyczne przyjmowanie leków (statyny, inhibitory PCSK9) pozwala obniżyć stężenie cholesterolu o około 50%. Obniżenie poziomu cholesterolu wiąże się ze zmniejszeniem ryzyka zawału serca i udaru mózgu oraz wydłuża życie.

 

U kogo badać stężenie cholesterolu?

Zgodnie z wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego badanie lipidogramu (stężenie cholesterolu całkowitego, LDL-C, HDL-C, trójglicerydy) powinno być wykonane u osób:

  • z rozpoznana chorobą sercowo-naczyniową
  • z cukrzycą
  • z nadciśnieniem tętniczym
  • palących papierosy
  • gdy BMI ≥ 30 kg/m² lub obwód talii u mężczyzn > 94 cm; a u kobiet > 80 cm
  • gdy w rodzinie występuje przedwczesna ChSN
  • z przewlekłą chorobą nerek
  • z rodzinna hipercholesterolemią i innymi zaburzeniami lipidowymi występującymi w rodzinie
  • u mężczyzn > 40 roku życia i kobiet > 50 roku życia – jeżeli lekarz zdecyduje.

 

W Polsce podwyższony poziom cholesterolu w surowicy ma około 61% populacji. Bardzo duże zagrożenie chorobami sercowo-naczyniowymi dotyczy zwłaszcza osób z rodzinną hipercholesterolemią, u których poziom cholesterolu w surowicy przekracza wartość 310 mg/dl, bądź LDL-C powyżej 190 mg/dl. Zaburzenie to jest dziedziczone i występuje z częstością 1 przypadek na 200 osób. Szacuje się, że w Polsce na rodzinną hipercholesterolemię cierpi około 150 tys. osób. Nieleczona hipercholesterolemia zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu oraz może skrócić życie o 20-30 lat.

 

Podsumowując, zgodnie z obecnym stanem naukowej wiedzy medycznej, podwyższony poziom cholesterolu w surowicy jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Obniżenie stężenia cholesterolu przynosi korzyści kliniczne, takie jak zmniejszenie ryzyka zawału serca i udaru mózgu. Podstawą postępowania obniżającego poziom cholesterolu jest zmiana stylu życia, w tym sposobu żywienia oraz leki. Przyjmowanie leków obniżających cholesterol, w tym statyn, jest bezpieczne, jeżeli jest prowadzone pod kontrolą lekarza.

 

Przeczytaj również:

 

Orzechy zmniejszają ryzyko chorób układu krążenia

Znaczenie ryb w profilaktycen chorób sercowo – naczyniowych

Żywienie w kontroli zaburzeń lipidowych

  1. Wytyczne ESC/EAS dotyczące leczenia zaburzeń lipidowych w 2016 roku. Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego (EAS) do spraw leczenia zaburzeń lipidowych. Kardiol. Pol., 2016, 74, 11: 1234-1318.
  2. Szymański F.M., Barylski M., Cybulska B., et. al.: Recommendation for the management of dyslipidemia in Poland – Third Declaration of Sopot. Interdisciplinary Expert Position Statement endorsed by the Polish Cardiac Society Working Group on Cardiovascular Pharmacotherapy. Cardiol. J., 2018, 25, 6, 655-665.
  3. Banaszak M., Jankowski P., Jóźwiak J. et. al.: PoLA/CFPiP/PCS Guidelines for the Management of Dyslipidaemias for Family Physicians 2016, Arch. Med. Sci., 2017, 13, 1, 1-45.
  4. Grundy S.M., Stone N.J., Bailey A.L., et. al.: 2018 Cholesterol Clinical Practice Guidelines. A Report of the American College of Cardiology/American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines Circulation, 2018, Nov 10.
Nadciśnienie tętnicze – zalecenia i jadłospis do pobrania

Nadciśnienie tętnicze – zalecenia i jadłospis do pobrania

 

 

 

 

Zalecenia dietetyczne:

  1. Jeżeli masz nadwagę lub otyłość, koniecznie dąż do uzyskania prawidłowej masy ciała.
  2. Zmniejsz spożycie soli (m.in. nie dosalaj potraw, unikaj żywności wysokoprzetworzonej, ogranicz spożycie wędlin wędzonych i peklowanych)
  3. Zwiększ spożycie potasu – składnika wpływającego na obniżenie ciśnienia krwi. Znajdziesz go głównie w warzywach, owocach i ziemniakach.
  4. Ogranicz spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych. Kilka razy w tygodniu wybieraj chudy drób bez skóry i przynajmniej 2 razy w tygodniu sięgnij po ryby. Mięso czerwone jedz tylko kilka razy w miesiącu. Aby obniżyć udział nasyconych kwasów tłuszczowych w diecie wybieraj niskotłuszczowe (do 2% tłuszczu) produkty mleczne (mleko, sery, jogurty).
  5. Zwiększ spożycie nienasyconych kwasów tłuszczowych. Spożywaj dwa razy w tygodniu ryby morskie pieczone lub gotowane. Unikaj smażenia, ponieważ niweluje ono korzystne właściwości ryby i podwyższa kaloryczność ze względu na dodany tłuszcz. Zadbaj o obecność w diecie oliwy z oliwek oraz oleju rzepakowego.
  6. Zwiększ udział w diecie niskotłuszczowych produktów mlecznych, które są bardzo dobrym źródłem białka i wapnia. Spożywaj 2-3 porcje dziennie produktów mlecznych. Jedna porcja to np. 1 szklanka mleka lub 1 kubek jogurtu (150 g).
  7. Jedz codziennie 4-5 porcji warzyw (1 porcja to np. 1 szklanka warzyw liściastych lub pół szklanki warzyw gotowanych). Staraj się aby warzywa znalazły się w każdym z trzech głównych posiłków. Owoce spożywaj w ilości 4-5 porcji dziennie – jeśli masz nadmierną masę ciała ogranicz spożycie owoców do 2-3 porcji dziennie. Porcja owoców to 1 średnie jabłko, gruszka, pomarańcza lub ¼ szklanki owoców suszonych.
  8. W ciągu dnia możesz wypić maksymalnie 2 filiżanki kawy i 3 filiżanki herbaty. Nie pij napojów zawierających kofeinę przed wysiłkiem fizycznym.
  9. Ostrożnie z alkoholem – dopuszcza się niewielkie jego spożycie, ale nie oznacza to, że jest zalecany. Osoba z nadciśnieniem może wypić okazjonalnie umiarkowaną ilość alkoholu: dla mężczyzny jest to 50-60 ml mocnego alkoholu, dwa kieliszki wina lub 0,33 l piwa. Dla kobiety ilości te są o połowę mniejsze.
  10. Zrezygnuj z palenia papierosów.
  11. Zwiększ aktywność fizyczną.

 

Chcesz wiedzieć więcej? Pobierz bezpłatny poradnik dietetyczny przygotowany przez ekspertów Centrum Dietetycznego Online Znajdziesz w nim zalecenia żywieniowe, listę produktów zalecanych i przeciwskazanych w diecie oraz przykładowy jadłospis w nadcisnieniu tętniczym.

 

 

Materiały do pobrania:

Zalecenia dietetyczne – nadciśnienie tętnicze

Zaburzenia lipidowe – zalecenia i jadłospis do pobrania

Zaburzenia lipidowe – zalecenia i jadłospis do pobrania

Wśród zaburzeń lipidowych wyróżniamy:

 

  • hipercholesterolemię (kiedy stężenie frakcji LDL przekracza 115 mg/dl),
  • dyslipidemię aterogenną (zwiększone stężenie triglicerydów > 150 mg/dl, zbyt niskie stężenie frakcji HDL cholesterolu: < 40 mg/dl u kobiet i < 45 mg/dl u mężczyzn oraz obecność nieprawidłowych, małych i gęstych cząsteczek LDL cholesterolu)
  • zespół chylomikronemii (stała obecność chylomikronów w osoczu krwi na czczo).

 

 

Najważniejsze zalecenia dietetyczne w zaburzeniach lipidowych

 

  1. Spożywaj 5 posiłków dziennie, w regularnych odstępach czasu (co 3-4 godziny).
  2. Ostatni posiłek spożywaj 2-3 godziny przed snem.
  3. Kontroluj swoją masę ciała – jeśli jest ona nadmierna, zgłoś się do dietetyka w celu redukcji zbędnych kilogramów.
  4. Ogranicz spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych, których głównym źródłem są tłuste mięsa (np. wieprzowina, tłusta wołowina, kaczka, gęsina, dziczyzna), podroby, smalec, masło, śmietana.
  5. Wyeliminuj z diety szkodliwe tłuszcze o konfiguracji trans, znajdujące się w margarynach piekarniczych, wyrobach cukierniczych, czekoladowych, zupach i sosach w proszku, przekąskach typu snack oraz posiłkach typu fast food.
  6. Unikaj spożywania soli.
  7. Zamień sól na delikatne, ziołowe przyprawy np. koperek, natkę pietruszki, oregano, bazylię, zioła prowansalskie, czosnek. Sól ukryta jest również w żywności wysokoprzetworzonej (np. produktach typu fast food, konserwach, wędlinach), dlatego unikaj takich produktów w swojej diecie.
  8. Ogranicz spożycie cholesterolu zawartego przede wszystkim w tłustych mięsach, śmietanie, żółtych serach, jajach, maśle oraz podrobach.
  9. Ogranicz spożycie cukru, słodyczy, dżemów i miodu. Cukry proste powodują wzrost syntezy szkodliwego cholesterolu LDL w wątrobie.
  10. Zwiększ spożycie błonnika pokarmowego, który wspomaga wydalanie z organizmu nadmiaru tłuszczu. W tym celu wzbogać swoją dietę w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe i nasiona roślin strączkowych.
  11. Stosuj margaryny zawierające sterole i stanole roślinne o udowodnionym działaniu obniżającym poziom „złego” cholesterolu.
  12. Wzbogać dietę w kwasy omega-3. Znajdziesz je w rybach, nasionach chia, orzechach czy awokado.
  13. Korzystny wpływ na zdrowie wykazują kwasy tłuszczowe jedno- i wielonienasycone występujące m.in. w oleju krokoszowym, rzepakowym i oliwie z oliwek. Szczególną uwagę zwróć na kwasy DHA i EPA zawarte w rybach i olejach rybich, które zmniejszają stężenie triglicerydów we krwi. Ryby w diecie powinny znaleźć się min. 2 razy w tygodniu – najlepiej tłuste, morskie gatunki bogate w kwasy z rodziny omega-3, takie jak łosoś, makrela, śledź, sardynki oraz tuńczyk.
  14. Dieta wspomagająca walkę z hiperlipidemią powinna być bogata w witaminy antyoksydacyjne (głównie witaminy E i C orazβ-karoten) – składniki zapobiegające powstawaniu utlenionych frakcji LDL cholesterolu. Wprowadź do diety oleje roślinne, orzechy, nasiona, czerwone i pomarańczowe owoce i warzywa (m.in. jagody, borówki, czarne porzeczki, grejpfruty, czosnek, cebulę, buraki). Silnie przeciwutleniająco działa również glutation, którego bogatym źródłem są kalafior, brukselka oraz brokuł
  15. W celu zminimalizowania ryzyka wzrostu szkodliwej dla pracy układu krwionośnego homocysteiny, zadbaj o właściwą podaż witamin B6, B12 i kwasu foliowego w diecie. Ich źródłem są zielone warzywa liściaste, pełnoziarniste produkty zbożowe, suche nasiona roślin strączkowych oraz chude mięso.
  16. Unikaj spożywania produktów konserwowych i marynowanych. Wybieraj świeże, nieprzetworzone produkty.
  17. Pamiętaj o codziennej aktywności fizycznej, która zapobiega przyrostowi masy ciała oraz wspomaga pracę układu krwionośnego. Ćwiczenia fizyczne powinny mieć umiarkowane tempo oraz trwać minimum 40 minut dziennie.

 

Chcesz wiedzieć więcej? Pobierz bezpłatny poradnik dietetyczny przygotowany przez ekspertów Centrum Dietetycznego Online Znajdziesz w nim zalecenia żywieniowe, listę produktów zalecanych i przeciwskazanych w diecie oraz przykładowy jadłospis w zaburzeniach lipidowych.

 

Materiały do pobrania:

Zalecenia dietetyczne – zaburzenia lipidowe

 

 

Garść faktów o nadciśnieniu tętniczym

Garść faktów o nadciśnieniu tętniczym

Nadciśnienie, o ile nie zostanie wykryte przy rutynowym pomiarze ciśnienia tętniczego, najczęściej przebiega skrycie. Jeśli pojawiają się objawy, to są one bardzo niespecyficzne i występują pod postacią bólów głowy, szybkiego kołatania serca, nadmiernej potliwości czy też zaczerwienienia twarzy, szyi i klatki piersiowej. Występowanie takich objawów, zwłaszcza u osób z nadwagą lub otyłością, powinno nas skłonić do pilnej wizyty u lekarza.

 

Jak rozpoznać nadciśnienie tętnicze?

Nadciśnienie tętnicze rozpoznajemy, gdy w trzech pomiarach wykonanych w pozycji siedzącej, po kilkunastominutowym odpoczynku, w odstępach co najmniej kilkudniowych, wartości ciśnienia tętniczego krwi wynoszą 140/90 mmHg (18,7/12,0 kPa) lub więcej. Ostatnio amerykańscy eksperci w znaczący sposób zmodyfikowali tę klasyfikację obniżając wartości graniczne, przy których rozpoznaje się nadciśnienie tętnicze. Wartości ciśnienia tętniczego w przedziale 130/80 mmHg do 139/89 mmHg, które do tej pory były uznawane za prawidłowe, zaklasyfikowano jako pierwszy stopień nadciśnienia tętniczego. Jako uzasadnienie tej decyzji naukowcy podają, że ryzyko udaru mózgu i choroby wieńcowej wzrasta nawet dwukrotnie u osób z ciśnieniem utrzymującym się w granicach 130-139/85-90 mmHg w porównaniu z osobami, których ciśnienie krwi jest poniżej 120/80 mmHg.

 

źródło: Prejbisz A., Januszewicz A., 2018

 

Przyczyny nadciśnienia tętniczego

Nadciśnienie tętnicze najczęściej ma charakter pierwotny, co oznacza, że rozwija się samoistnie pod wpływem różnych czynników środowiskowych, które sprzyjają jego wystąpieniu. Najważniejsze z nich to: nadmierne spożycie soli, dieta bogatotłuszczowa, otyłość, niska aktywność fizyczna, palenie papierosów.

 

Podstawowe zasady leczenia

Eksperci z American College of Cardiology (ACC) oraz American Heart Association (AHS) przedstawiają zasady modyfikacji stylu życia, obejmujące zmniejszenie masy ciała (w przypadku nadwagi czy otyłości), zastosowanie optymalnej diety w prewencji chorób serca np. diety DASH, a także zmniejszenie spożycia soli przy równoczesnym zwiększeniu spożycia potasu, ograniczenie spożycia alkoholu i oczywiście zwiększenie aktywności fizycznej. U pacjentów z nadciśnieniem tętniczym połączenie wysiłku fizycznego z dietą DASH oraz redukcją masy ciała korzystniej wpłynęło na obniżenie ciśnienia krwi w porównaniu z zastosowaniem samej diety DASH.

Oczywiście w wielu przypadkach leki stają się niezbędne, aby utrzymać prawidłowe wartości ciśnienia krwi. Zmiana klasyfikacji nadciśnienia tętniczego wymusiła również wprowadzenie nowych granicznych wartości ciśnienia tętniczego, przy których konieczne jest wprowadzenie farmakoterapii. Wdrożenie leczenia farmaceutykami uzależnione jest nie tylko od wysokości ciśnienia tętniczego, ale również od tzw. ryzyka sercowo-naczyniowego.

 

źródło Prejbisz A., Januszewicz A., 2018

 

Wielu ekspertów podkreśla konieczność długoterminowej obserwacji pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i podejmowania działań, które mają na celu zwiększenie stopnia stosowania się pacjentów do zaleceń. Największe korzyści przynosi podejście zespołowe, w którym, w procesie leczenia, oprócz samego pacjenta uczestniczą również jego lekarz rodzinny, lekarz specjalista, dietetyk, pielęgniarka oraz farmaceuta.

Pamiętajmy, odpowiednia dieta i zdrowy styl życia to nie tylko podstawowa forma prewencji nadciśnienia tętniczego, ale kluczowy element jego leczenia.

Kawa w praktyce lekarza

Kawa w praktyce lekarza

Choroby sercowo-naczyniowe

Osoby z nadciśnieniem tętniczym czy arytmią obawiają się spożywania kawy nawet w przypadku unormowanego farmakologicznie ciśnienia tętniczego krwi czy czynności serca. Nie trzeba rezygnować w 100 % z picia kawy. Ważne, aby poznać swoją własną tolerancję na kofeinę. Kofeina metabolizowana jest w wątrobie. Wykazano, że szybkość tego metabolizmu jest uwarunkowana genetycznie. Od tego, jaki posiadamy allel genu odpowiedzialnego za ten metabolizm, zależeć będzie jak szybko zmetabolizujemy kofeinę i w jaki sposób będzie ona na nas wpływać. Allel CYP1A2 *1A przekłada się na szybszy metabolizm, dlatego też nosiciele tego genu mogą nie odczuwać skutków pobudzających kawy, a jej działanie może wykazywać więcej pozytywnych efektów. U osób z allelem CYP1A2 *1F rozkład kofeiny przebiega wolniej, jej metabolity działają na organizm znacznie dłużej. Osoby posiadające ten allel mogą więc odczuwać negatywne objawy jak np. wzrost ciśnienia. Stwierdzono jednak, że podwyższone ciśnienie tętnicze przy sporadycznym spożywaniu kawy jest niwelowane przez rozwój tolerancji na działanie kofeiny podczas jej regularnego spożywania.

Metaanaliza Grosso i współpracowników z 2017 r. wykazała, że zwyczajowe  spożywanie kawy w perspektywie długoterminowej nie jest czynnikiem ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego, a uzyskane wyniki pokazują odwrotną zależność pomiędzy zwiększeniem konsumpcji kawy a ryzykiem rozwoju nadciśnienia. Jeżeli jednak osoba z nadciśnieniem sporadycznie sięga po kawę lub obawia się jej „skutków ubocznych”, może zastosować kawę bezkofeinową, ponieważ szereg składników kawy innych niż kofeina wykazuje pozytywne działanie na organizm człowieka. Coraz więcej dowodów wskazuje na rolę kawy w przeciwdziałaniu rozwojowi blaszki miażdżycowej przez hamowanie agregacji płytek i oksydacji frakcji LDL cholesterolu, a także redukcję w tworzeniu zakrzepów. Polifenole, zawarte między innymi w kawie, mogą również hamować powstawanie zmian miażdżycowych w naczyniach.

 

Choroba refluksowa i zburzenia żołądkowo-jelitowe

W przypadku remisji dolegliwości nie ma powodu rezygnować z kawy, jednak w razie nasilenia objawów refluksu warto zmodyfikować sposób odżywiania. Należy wtedy unikać  kawy, ale również unikać tłustych i pikantnych dań, obfitych posiłków,  gazowanych napojów, owoców i napojów cytrusowych oraz czekolady. Bardzo ważne jest także odstawienie alkoholu i tytoniu, które często towarzyszą piciu kawy nasilając niekorzystne objawy.

Kawa przyspiesza również perystaltykę przewodu pokarmowego, zwiększa  wydzielanie soku żołądkowego, co wpływa na przyspieszenie procesu trawienia. U osób z zaburzeniami żołądkowo – jelitowymi podobnie jak w przypadku refluksu, należy zastosować odpowiednią dietę z ograniczeniem lub wykluczeniem niektórych produktów w okresie zaostrzenia dolegliwości.

 

Kawa a składniki mineralne

Osoby spożywające duże ilości kawy powinny zwrócić uwagę na jej działanie diuretyczne. Efekt diuretyczny obserwuje się zwykle po godzinie lub nieco później po wypiciu kawy. Umiarkowane spożycie kawy, ok. 2 filiżanek dziennie, nie wpływa na utratę wapnia czy magnezu przy prawidłowo skomponowanej diecie. Jednak większe spożycie kawy i dieta uboga w wapń czy magnez mogą wymagać korekty diety i uzupełnienia niedoborów poprzez suplementację. Ważne jest również odpowiednie nawodnienie organizmu. Należy pamiętać, że towarzyszący alkohol wzmocni działanie moczopędne.

 

Choroby wątroby i pęcherzyka żółciowego

Uważa się, że między innymi poprzez stymulację pobudzanie kurczliwości pęcherzyka żółciowego i zmniejszanie krystalizacji cholesterolu w żółci, kawa zmniejsza ryzyko tworzenia się kamieni żółciowych. Wynik jednej z ostatnich metaanaliz uwzględniający co prawda jedynie badania prospektywne wykazał, że spożywanie kawy, rozumiane jako regularne picie co najmniej jednej filiżanki kawy dziennie, zmniejsza ryzyko kamicy pęcherzyka żółciowego nawet o około 17% w porównaniu z osobami spożywającymi kawę sporadycznie.

Inne badania wykazały korzystny wpływ kawy na procesy, takie jak zwłóknienie wątroby czy marskość wątroby, a nawet rozwój raka pierwotnego wątroby. Jak się okazuje, badania udowodniły korzystną rolę w prewencji marskości wątroby także w przypadku kawy pozbawionej kofeiny.

 

Kawa a cukrzyca

W badaniach nad cukrzycą zwraca się uwagę na duże znaczenie flawonoidów zawartych w kawie, szczególnie kwasu chlorogenowego. Wykazuje on silne właściwości antyoksydacyjne, zmniejsza wchłanianie glukozy, przez co wpływa korzystnie na jej metabolizm. Innymi składnikami kawy, które mogą potencjalnie poprawić metabolizm glukozy są: niacyna, lignany, potas i magnez. W prewencji rozwoju cukrzycy typu 2 postuluje się dwa mechanizmy działania kawy: zmniejszenie insulinooporności i poprawę metabolizmu glukozy.

 

Nie tylko kawa!

Dodatki do kawy oprószone solą np. paluszki, orzeszki, a nawet czekolada mogą mieć wpływ na wzrost ciśnienia tętniczego. Ostatnie badania wykazały bezpośredni związek między spożyciem sodu a konsumpcją kawy, gdzie zwiększenie spożycia o jedną filiżankę kawy dziennie wiązało się z dodatkowym spożyciem sodu( 38mg).

Alkohol towarzyszący filiżance kawy może mieć również wpływ na wzrost ciśnienia tętniczego, ale także na refluks żołądkowo-przełykowy.

Czekolada i alkohol powodują obniżenie ciśnienia w dolnym zwieraczu przełyku, a owoce cytrusowe i soki z owoców cytrusowych mogą pobudzać receptory czuciowe w przełyku przyczyniając się do nasilenia objawów choroby refleksowej. Produkty te często towarzyszą kawie.

Palenie tytoniu poprzez zmniejszenie napięcia w dolnym zwieraczu przełyku, przyczynia się do zwiększenia liczby epizodów refluksu. Również jedynie wśród osób niepalących w populacji polskiej, zarówno u mężczyzn,  jak i kobiet, potwierdzono dobroczynny efekt kawy zmniejszający ryzyko nadciśnienia.

 

Czytaj więcej:

Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej

Kawa – wschodząca gwiazda prewencji chorób, prof. dr hab. n. med. Jarosław Jarosz

Czy można zastąpić kawę?, mgr inż. Iwona Sajór

Czy nadciśnienie wyklucza kawę?, mgr Aleksandra Cichocka

Jakie kawy pijemy?, dr Regina Wierzejska

Kawa – wschodząca gwiazda prewencji chorób

Kawa – wschodząca gwiazda prewencji chorób

– Tak, zdecydowanie to potwierdzam. Wprowadziliśmy kawę do Piramidy Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej dla osób dorosłych w 2016 roku z duszą na ramieniu, mając świadomość, że to posunięcie może trochę przedwczesne, może jeszcze zbyt wizjonerskie. Niemniej wyniki badań z ostatnich lat utwierdziły nas w słuszności tamtego wyboru. Kawa wykazuje bardzo silny potencjał antyoksydacyjny – zawiera wiele różnych bioaktywnych związków, chroniących nasze komórki przed uszkodzeniami, czyli działających po pierwsze w kierunku prewencji miażdżycy, udaru, zawału serca, nowotworów złośliwych, a po drugie zmniejszających ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Mamy także liczne metaanalizy wykazujące wpływ kawy na zmniejszenie śmiertelności w wypadkach drogowych czy w wypadkach przy pracy. Jest to prawdopodobnie związane z lepszym przepływem krwi przez struktury mózgu, odpowiedzialne za postrzeganie, kojarzenie, czujność. Popatrzmy, jak duży potencjał wpływu na zdrowie człowieka ma właśnie kawa.

 

– Czy kawa może być jedną z dobroczynnych substancji w prewencji chorób cywilizacyjnych?

– Nie może, ale jest, potwierdzają to liczne publikacje medyczne oraz z zakresu promocji zdrowia. Kawa ma wyraźną rolę w prewencji raka jelita grubego oraz cukrzycy, może skutecznie wspomagać ich leczenie. U chorych z rakiem jelita grubego, leczonych chemioterapią i spożywających co najmniej 4 filiżanki kawy dziennie, występuje mniejsze ryzyko zgonu o 52%. Co więcej, dzieje się podobnie w przypadku innych chorób, mogących wystąpić u pacjenta z rakiem jelita grubego, jak udar czy zawał. Ogólna umieralność z tych przyczyn się zmniejsza. Możemy zatem powiedzieć, że kawa spełnia pewną rolę w chemoprewencji.

Kawę porównałbym obrazowo do aspiryny – gdy się ją podaje, możemy się spodziewać mniejszego ryzyka zachorowania na niektóre choroby. Analogicznie, jeśli się regularnie pije kawę 2-4 razy dziennie, trochę dzieje się tak, jak by się przyjmowało po niewielkiej dawce tabletki. Kawa jest zatem czynnikiem żywieniowym, spełniającym funkcję środka chemoprewencyjnego.

 

– A jaki kawa ma wpływ na cukrzycę?

– Najnowsze badania pokazują dobitnie, że kawa zmniejsza ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2, niezależnie od współistniejących czynników takich jak otyłość czy brak aktywności fizycznej. Czyli osoby otyłe, nawet nieaktywne fizycznie, ale pijące regularnie kawę, mają mniejsze ryzyko cukrzycy typu 2 od osób otyłych i nieaktywnych fizycznie, lecz niepijących kawy albo pijących jej niewiele. Kawa poprawia bowiem metabolizm glukozy – czyli zmniejsza insulinooporność, zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę.  

Podsumowując, dwie tak ważne i powszechne choroby – rak jelita grubego i cukrzyca – są w polu pozytywnego oddziaływania kawy. Jeśli zatem ktoś całe życie regularnie pije kawę, wykazuje mniejsze ryzyko zachorowania. Ponadto kawa może opóźniać lub spowalniać rozwój choroby.

 

– Wiele lat królowała percepcja kawy jako używki. Dziś wiemy, że ma potencjał dobroczynny dla zdrowia człowieka. Postęp w nauce dokonał tego uwiarygodnienia?

– To zagadnienie bardziej uniwersalne. Kiedyś o kawie mówiono źle – podejrzewano nawet, że może powodować raka trzustki, przyczyniać się do rozwoju choroby wrzodowej czy refluksowej. Niemniej jednak, kilkanaście lat temu pojawiły się lepsze badania, większe metaanalizy, liczniejsze publikacje medyczne.

To naturalna droga rozwoju nauki – z czasem doskonalona jest metodologia, ustalane są konsensusy przez grupy ekspertów. Czas pozwala na optymalizację jakości badań, by uniknąć zbyt szybkich deklaracji o wpływie tych lub innych substancji na zdrowie człowieka. Taką drogę rozwoju przeszła, a może jeszcze przechodzi właśnie kawa – dziś wiemy, że ma korzystne działanie dla zdrowia. Co więcej, kawa ma wiele innych zalet, jest powszechnie dostępna, smaczna, łatwo ją spożywać, ponadto wrosła w naszą kulturę społeczną i kulturę pracy.

 

– Kawę jak wszystko można także przedawkować

– To oczywiście kwestia osobnicza, zawsze trzeba zachować umiar, rozpoznawać swoje indywidualne reakcje fizjologiczne i ograniczenia, a w przypadku chorób – zasięgnąć porady lekarza. Jeśli ktoś pije 10 filiżanek espresso dziennie, może u niego wystąpić nadpobudliwość, mocniejsze bicie serca. We wszystkim zalecana jest rozwaga. Jednak 3-5 filiżanek espresso to przeciętnie dobra dzienna dawka. Kawa

może być indywidualnie gorzej tolerowana przez organizm, mogą wystąpić objawy nietolerancji, jak w przypadku glutenu na przykład – wówczas trzeba ograniczyć jej picie lub z niej zrezygnować. Powszechnie dostępna jest także kawa bezkofeinowa, odpowiednia dla tych z nas, którzy z powodów fizjologicznych powinni ograniczyć ilość wypijanej kawy z zawartością kofeiny.

 

– Panie Profesorze, czy lekarze powinni zwrócić większą uwagę na rolę kawy w diecie pacjentów?

– Wszyscy lekarze powinni się trzymać jednej głównej zasady: jeśli mają w gabinecie pacjenta i nie mają czasu na dłuższą rozmowę o jego diecie, to powinni zalecać prostą Piramidę Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej z towarzyszącymi jej zasadami.

Dla osób dorosłych – w Piramidzie jest również kawa. My, lekarze, często musząc ograniczyć pacjentowi spożycie tłuszczu, soli, cukru z powodów medycznych, powinniśmy zwrócić uwagę pacjenta, że z elementów diety smacznych i lubianych na pewno pozostaje mu kawa – może ilość kawy zwiększyć czy zacząć ją pić!

Kawa jest także w Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej dla seniorów, którzy mogą pić kawę, oczywiście biorąc pod uwagę tzw. tolerancję indywidualną czy wskazania medyczne. Zachęcam wszystkich do nauki Piramid, od juniora do seniora – bo one są naukowymi wskazówkami, jak odżywiać się właściwie. Wchodźmy na stronę działającego w Instytucie Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej, gdzie znajdują się wszelkie informacje, zalecenia, porady i przepisy – także na temat kawy.

 

Czytaj więcej:

Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej

Kawa w praktyce lekarza, dr Agnieszka Jarosz

Czy można zastąpić kawę?, mgr inż. Iwona Sajór

Czy nadciśnienie wyklucza kawę?, mgr Aleksandra Cichocka

Jakie kawy pijemy?, dr Regina Wierzejska

 

 

 

Czy nadciśnienie wyklucza kawę?

Czy nadciśnienie wyklucza kawę?

W artykule z 2018 roku Andrew M. Freeman i współautorzy piszą: „Spożycie kawy często szybko podwyższa ciśnienie krwi u osób sporadycznie pijących kawę, ale na ogół nie u osób pijących ją regularnie. Duże metaanalizy wykazały brak istotnego klinicznego wpływu długoterminowego picia kawy na ciśnienie oraz na ryzyko nadciśnienia. Brytyjska Narodowa Służba Zdrowia (National Health Service, NHS) wskazuje na brak związku między piciem kawy i rozwojem nadciśnienia”.

Zatem w najnowszych rekomendacjach polskich, europejskich czy amerykańskich, kawa nie jest wymieniana jako czynnik ryzyka rozwoju nadciśnienia. Jako główne, związane ze stylem życia czynniki ryzyka nadciśnienia, eksperci jednoznacznie wymieniają zbyt dużą zawartość soli w diecie, otyłość oraz siedzący tryb życia. Z kolei w leczeniu nadciśnienia wszystkie towarzystwa naukowe wskazują na doniosłą rolę leczenia niefarmakologicznego, w szczególności diety, nie podając szczegółowych zaleceń dotyczących spożycia kawy.

Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) w Zaleceniach z 2015 roku podkreśla, że postępowanie niefarmakologiczne – czyli właściwa dieta oraz zdrowy styl życia – stanowi nieodzowny element terapii nadciśnienia tętniczego i powinno zostać wdrożone na pierwszej wizycie lekarskiej u wszystkich chorych z podejrzeniem nadciśnienia tętniczego, w tym również u osób z wysokim prawidłowym ciśnieniem. Specjaliści zwracają szczególną uwagę, że „dołączenie leczenia farmakologicznego nie zwalnia pacjenta od dalszego przestrzegania zasad zmian stylu życia.”

We wspomnianych Zaleceniach PTNT wskazuje na korzystną rolę diety DASH jako elementu rekomendowanego postępowania niefarmakologicznego.

Jeśli chodzi o rolę kawy, PTNT tłumaczy, że „dostępne dowody z badań, głównie o charakterze obserwacyjnym, nie wskazują na wyższe ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego lub wyższe wartości ciśnienia u osób regularnie pijących kawę”.

 

Wspólne stanowisko European Society of Cardiology (ESC) i European Society of Hypertension (ESH):

  • W Zalecenia ESC/ESH z 2013 napisano: „jeżeli chodzi o kawę, to w niedawnym przeglądzie systematycznym stwierdzono, że większość dostępnych badań (10 randomizowanych badań klinicznych i 5 badań kohortowych) była niewystarczającej jakości, aby można było sformułować jednoznaczne zalecenia i opowiedzieć się za spożywaniem lub przeciwko spożywaniu kawy w odniesieniu do nadciśnienia tętniczego”. Zaleca się dietę DASH.
  • W najnowszych Zaleceniach ESC/ESH z 2018 podano: „jeśli chodzi o picie kawy wykazano, że kofeina rzeczywiście ma efekt podwyższający ciśnienie krwi, jednakże jednocześnie picie kawy daje duże korzyści zdrowotne w odniesieniu do układu sercowo-naczyniowego, co wykazano w ostatnio przeprowadzonym systematycznym przeglądzie prospektywnych badań kohortowych obejmujących ponad 1 milion uczestników”.

 

Zalecane interwencje dotyczące stylu życia u osób z nadciśnieniem tętniczym przedstawiają się następująco:

  1. Zmniejszenie spożycia soli do maksymalnie 5g/dzień.
  2. Ograniczenie spożycia alkoholu oraz unikanie nawet jednorazowego spożycia alkoholu w dużej ilości.
  3. Dieta o zwiększonej zawartości warzyw (w tym strączkowych), świeżych owoców, niskotłuszczowych produktów mlecznych, pełnoziarnistych produktów zbożowych, ryb, orzechów, nienasyconych kwasów tłuszczowych (oleje roślinne). Zaleca się małe spożycie czerwonego mięsa i nasyconych kwasów tłuszczowych.
  4. Kontrola masy ciała, unikanie otyłości, szczególnie brzusznej.
  5. Regularne ćwiczenia fizyczne.
  6. Rezygnacja z palenia tytoniu.

Jak widać w zalecanych interwencjach eksperci nie odnieśli się do spożywania kawy.

We wspólnych Zaleceniach American College of Cardiology (ACC) oraz American Heart Association (AHA) z 2017 roku, dotyczących niefarmakologicznego leczenia osób z nadciśnieniem oraz osób bez nadciśnienia, ale z podwyższonym ciśnieniem, również nie ma zalecenia rezygnacji ze spożywania kawy.

 

Kawa a dieta DASH (najzdrowsza dieta na świecie)

Dieta DASH jest wzorcową dietą w leczeniu nadciśnienia, co wykazano w badaniu DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension, Dieta w Zapobieganiu i Leczeniu Nadciśnienia). W praktyce dieta ta jest bogata w warzywa i owoce oraz niskotłuszczowe produkty mleczne, preferuje się w niej pełnoziarniste produkty zbożowe, uwzględnia ryby i drób oraz orzechy, natomiast ogranicza sól, czerwone mięso, słodycze i napoje zawierające cukier. Brak w niej zalecenia dotyczącego rezygnacji ze spożywania kawy.

Warto podkreślić, że w czasie samego badania DASH oceniającego wpływ diety na ciśnienie, dopuszczano picie 3 porcji napojów bezalkoholowych (w tym właśnie kawy), oprócz posiłków, które pacjenci otrzymywali w ośrodku badawczym.

O znaczeniu diety DASH w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych i redukcji ciśnienia tętniczego świadczy fakt, że już od 7 lat właśnie DASH zajmuje pierwsze miejsce jako najzdrowsza dieta świata (złoty standard) w rankingu przygotowywanym przez wybitnych ekspertów medycyny i dietetyki (na platformie internetowej U. S. News & World). W roku 2018 znalazła się natomiast na pierwszym miejscu ex aequo

z dietą śródziemnomorską, do której jest bardzo zbliżona. Warto przypomnieć, że Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej opracowana przez ekspertów z Instytutu Żywności i Żywienia, jest zgodna ze standardami diety DASH, gwiazdy najzdrowszych dla człowieka diet świata.

 

Czytaj więcej:

Piramida Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej

Kawa – wschodząca gwiazda prewencji chorób, prof. dr hab. n. med. Jarosław Jarosz

Kawa w praktyce lekarza, dr Agnieszka Jarosz

Czy można zastąpić kawę?, mgr inż. Iwona Sajór

Jakie kawy pijemy?, dr Regina Wierzejska

 

 

 

  1. Cichocka A.: Dieta DASH w teorii i zastosowaniu. Wyd. Medyk, Warszawa; 2018.
  2. A. M. i wsp.: A Clinician’s Guide for Trending Cardiovascular Nutrition Controversies. The present and future council perspectives J A C C, vol. 7 2 , no . 5 , 2 0 1 8: 5 5 3 – 6 8.
  3. Mancia G., Fagard R., Narkiewicz K. i wsp.: ESH/ESC Guidelines for the management of arteria hypertension. Journal of Hypertension 2013; 31, 7: 1925–1938. Wytyczne ESH/ESC dotyczące postępowania w nadciśnieniu tętniczym w 2013 roku. Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego (ESH) i Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) do spraw postępowania w nadciśnieniu tętniczym. Nadciśnienie Tętnicze; 2013. 17, 2, 1-168.
  4. Tykarski Narkiewicz K., Gaciong Z. i wsp. „Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2015 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego”. Nadciśnienie Tętnicze w praktyce; 2015.
  5. Whelton PK, Carey RM, Aronow WS,i wsp. ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults, A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on; 2017.
  6. Clinical Practice GuidelinesJournal of the American College of Cardiology. doi: 10.1016/j.jacc; 2017.11.006.
  7. Williams B., Mancia G., Spiering W. i wsp: 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Hypertension (ESH). European Heart Journal; 2018. 00. 1–98 ESC/ESH Guidelinesl doi:10.1093/eurheartj/ehy339.