Rozporządzenie „sklepikowe” 2026 – co nowego? Sklepiki szkolne i automaty vendingowe

W artykule omówiono zmiany dotyczące grup środków spożywczych, które mogą być sprzedawane w sklepikach szkolnych i automatach vendingowych. Nowe przepisy zaczną obowiązywać od września 2026 roku.

Mniej cukru w produktach i napojach

Jedną z bardziej widocznych zmian jest obniżenie maksymalnej zawartości cukru w produktach dopuszczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w sklepikach i automatach z żywnością i napojami na terenie szkół. Kryteria dotyczące zawartości cukrów, tłuszczu i soli są określone dla takich grup produktów jak pieczywo cukiernicze i półcukiernicze, produkty mleczne, napoje roślinne i roślinne alternatywy produktów mlecznych oraz produkty zbożowe, w tym zbożowe produkty śniadaniowe.

Dotychczas mogły one zawierać do 15 g cukru w 100 g lub ml produktów takich jak pieczywo cukiernicze i półcukiernicze, napoje roślinne i roślinne alternatywy produktów mlecznych, produkty zbożowe śniadaniowe i inne produkty zbożowe, a w przypadku produktów mlecznych – 13,5 g cukru. Nowe przepisy obniżają ten próg do 10 g cukrów w 100 g/ml dla takich produktów jak: produkty mleczne, napoje roślinne i roślinne alternatywy produktów mlecznych, produkty zbożowe z uwzględnieniem zbożowych produktów śniadaniowych, a w przypadku pieczywa półcukierniczego i cukierniczego limit wynosi do 13,5 g cukrów oraz dodatkowo wprowadzono kryterium „bez dodatku substancji słodzących zdefiniowanych w rozporządzeniu (WE) nr 1333/2008”.

W odniesieniu do napojów przygotowywanych na miejscu dopuszczalny dodatek cukrów obniżono o połowę, do 5 g w 250 ml napoju gotowego do spożycia.

Porównanie zapisów rozporządzenia z 2016 r. i 2026 r. w zakresie zawartości cukrów w wybranych grupach produktów oraz limitu cukrów dodawanych do napojów przygotowywanych na miejscu.

Zmiany te wpisują się w politykę ograniczania spożycia cukru wśród dzieci, wskazywaną w uzasadnieniu jako jeden z istotnych celów regulacji. Współgrają też ze zmianami w normach żywienia z 2024 r. obniżającymi udział energii z cukrów wolnych w codziennej diecie do 5% (więcej na ten temat można przeczytać → TUTAJ). Ustawodawca wyraźnie akcentuje potrzebę redukcji składników newralgicznych z żywieniowego punktu widzenia – cukrów, soli oraz tłuszczu. Wyniki ogólnopolskiego badania DINO-PL realizowanego w latach 2022 i 2023 wśród dzieci w wieku 7-9 lat wskazują, że przez większość dni w tygodniu (w tym codziennie) napoje z cukrem konsumowało co trzecie dziecko, a co czwarte z taką samą częstotliwością sięgało po słodkie przekąski. W odniesieniu do cukrów badania od lat wskazują na związek, zwłaszcza konsumpcji słodkich napojów, ze zwiększonym ryzykiem nadwagi i otyłości, w tym u dzieci.

Doprecyzowanie informacji odnośnie do wybranych grup produktów

W przypadku napojów roślinnych i roślinnych alternatyw produktów mlecznych, zgodnie z rozporządzeniem z 2016 r. w sklepikach mogą być sprzedawane napoje, takie jak napój sojowy, ryżowy, owsiany, kukurydziany, gryczany, orzechowy, jaglany, kokosowy lub migdałowy oraz produkty zastępujące produkty mleczne na bazie soi, ryżu, owsa, orzechów lub migdałów. Muszą one spełniać kryteria dotyczące zawartości cukru (max. 15 g/100 g lub ml), tłuszczu (max. 10 g/100g lub ml) i soli (1 g/100 g lub ml). W nowych przepisach w odniesieniu do tych produktów poza obniżeniem limitu zawartości cukrów do 10 g/100g lub ml produktu, dodatkowo doprecyzowano, że muszą być one wzbogacone co najmniej w wapń i witaminę B12, co zapewnia ich wyższą wartość odżywczą.

Rosnąca świadomość konsumentów na temat środowiskowych i zdrowotnych konsekwencji prawidłowego odżywiania, diet roślinnych, ochrony klimatu i zasobów naturalnych, a także kwestie etyczne dotyczące dobrostanu zwierząt i wpływu produkcji zwierzęcej na środowisko, zwiększa zainteresowanie asortymentem produktów roślinnych i ich udziałem w diecie. Napoje roślinne i roślinne alternatyw produktów mlecznych mogą urozmaicać codzienną dietę, ułatwiać zwiększanie w niej udziału produktów pochodzenia roślinnego, jednak ich wybór powinien być dostosowany do ogólnej jakości diety, potrzeb żywieniowych, preferencji lub ograniczeń, np. zdrowotnych. W przypadku młodych osób, jeśli sięgają one po tego typu produkty, wskazany jest wybór produktów wzbogacanych, które mogą stanowić uzupełnienie zbilansowanej diety.

W nowych przepisach, w przypadku pieczywa, pieczywa półcukierniczego i cukierniczego, kanapek, produktów zbożowych, w tym produktów śniadaniowych dodano zapis „w tym bezglutenowe”, a w przypadku mleka i produktów mlecznych – „w tym bezlaktozowe”. Przepisy z 2016 r. nie wykluczają możliwości stosowania tego typu produktów, jednak nie były one literalnie wskazane w rozporządzeniu. Nowe zapisy należy więc uznać za doprecyzowanie informacji.

W znowelizowanym rozporządzeniu zapis dotyczący suszonych warzyw, owoców, orzechów i nasion uzupełniono o informację „środki spożywcze z nich wytworzone”. Można do nich zaliczyć np. batony z suszonych owoców, orzechów z dodatkiem zbożowym, pod warunkiem, że nie zawierają dodatku cukrów, substancji słodzących określonych w rozporządzeniu (WE) nr 1333/2008 oraz soli. Mimo, że takie produkty, podobnie jak tradycyjne batoniki, dostarczają kilokalorii, to jednak stanowią korzystniejszą ich wersję. Ich słodycz pochodzi z cukrów naturalnie występujących w suszonych owocach, a dodatkowo zawierają błonnik z owoców i/lub orzechów. W przeciwieństwie do tradycyjnych batonów z dodatkiem cukrów, nie można ich zatem określić źródłem tzw. pustych kalorii.

Porównanie wartości odżywczej przykładowych batonów (informacje dotyczące wartości odżywczej pochodzą z opakowań produktów):  

Grupy środków spożywczych przeznaczone do sprzedaży na terenie jednostek systemu oświaty – rezygnacja z niektórych zapisów

Zgodnie z nowymi przepisami, w sklepikach szkolnych i automatach będzie możliwość sprzedaży pieczywa oraz pieczywa półcukierniczego i cukierniczego także z ciasta głęboko mrożonego. Zapisy w rozporządzeniu z 2016 r. wykluczały taką możliwość. Proces głębokiego mrożenia uznawany jest za bezpieczny sposób utrwalania produktów, nie powodujący znacznych strat składników odżywczych – stąd korekta zapisów.

W rozporządzeniu z 2016 r. na liście grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży w jednostkach systemu oświaty wśród 20 pozycji uwzględniono również kategorię „inne”. Do tej kategorii zaliczane były produkty, spełniające odpowiednie kryteria co do zawartości cukru, tłuszczu i soli, których nie można było przyporządkować do 19 pozostałych pozycji. W praktyce jednak, nawet przy zastosowaniu kryteriów dotyczących ograniczenia zawartości cukru, soli i tłuszczu, możliwa była sprzedaż np. słodyczy o obniżonej zawartości cukru lub bez dodatku cukru, ale zawierających substancje słodzące. Z punktu widzenia kształtowania/utrwalania preferencji smakowych oraz prawidłowych nawyków żywieniowych nie jest to pożądane. W znowelizowanych zapisach zrezygnowano z uwzględniania kategorii „inne”, biorąc m.in. pod uwagę, że 19 pozostałych grup środków spożywczych w wystarczającym stopniu pozwala realizować zasady zdrowego żywienia. Zapewniają one możliwość zarówno zakupu konkretnych produktów, jak i przygotowywania na miejscu posiłków, potraw lub przekąsek z ich udziałem celem sprzedaży w sklepiku.

Podsumowując, w znowelizowanym rozporządzeniu odnośnie do grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty pojawiły się pewne zmiany, chociaż wiele zapisów nie zmieniło swojego brzmienia. Propozycje nowych zapisów wpisują się w kierunek działań nacelowanych na tworzenie w szkołach środowiska ułatwiającego dostęp do żywności sprzyjającej zdrowszym wyborom żywieniowym oraz zwiększenie możliwości realizowania zasad tzw. diety planetarnej, korzystnej zarówno dla zdrowia jak i środowiska. Są również spójne z rekomendacjami Światowej Organizacji Zdrowia dotyczącymi polityk i interwencji służących tworzeniu zdrowego środowiska żywieniowego w szkołach, m.in. poprzez zmniejszenie dostępności, możliwości zakupu i spożycia w szkołach żywności i napojów, które nie ułatwiają realizacji zasad zdrowego żywienia.

Z nową wersją rozporządzenia można się zapoznać → TUTAJ.

Piśmiennictwo

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz.U. z 2016 r. poz. 1154).
2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2026 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz.U. z 2026 r. poz. 197)
3. Rychlik E., Stoś K., Woźniak, Mojska H. (red.): Normy żywienia dla populacji Polski, NIZP PZH-PIB, 2024
4. Malik V.S., Hu F.B.: The role of sugar-sweetened beverages in the global epidemics of obesity and chronic diseases. Nat. Rev. Endocrinol. 2022;18(4): 205-218
5. Calcaterra V., Cena H., Magenes V.C. i wsp.: Sugar-Sweetened Beverages and Metabolic Risk in Children and Adolescents with Obesity: A Narrative Review. Nutrients 2023;15(3): 702-722
6. Policy brief on the association between sugar-sweetened beverage consumption and childhood overweight and obesity. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2024
7. Fijałkowska A., Dzielska A. (red.): Zdrowie dzieci we wczesnym wieku szkolnym. Raport z badań 2022-2023. IMiDz, Warszawa, 2024
8. Rachtan-Janicka J., Gajewska D., Szajewska H. i wsp.: The role of plant-based beverages in nutrition: an expert opinion. Nutrients 2025; 17: 1562-1593
9. Policies and interventions to create healthy school food environments: WHO guideline. Geneva: World Health Organization; 2025
10. Rockström J., Thilsted S.H., Willett W.C. i wsp.: The EAT–Lancet Commission on healthy, sustainable, and just food systems. The Lancet 2025; 406(10512): 1625-1700