Początek wyraźnego wzrostu otyłości miał miejsce w latach 70. ubiegłego wieku. W świetle analizy danych z 200 krajów, obejmującej ponad 19 milionów osób, na przestrzeni lat 1975-2014 średni wskaźnik masy ciała (BMI) mężczyzn wzrósł z 21,7 do 24,2, a kobiet 22,1 do 24,4. W Polsce, średnie BMI mężczyzn w wieku 18-64 lata wynosi obecnie 26,5, a kobiet 24,9. Otyłość, jako jednostka chorobowa została formalnie zatwierdzona w 1985 r. i w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) wymieniona jest pod numerem E66, jako choroba spowodowana nadmierną podażą energii. Według kryteriów WHO rozpoznawana jest przy BMI ≥30. Trzeba jednak podkreślić, że nadmierna podaż energii nie zawsze oznacza duże spożycie żywności, ale brak bilansu, pomiędzy pobraniem i wydatkowaniem energii, na co wpływają zaburzenia gospodarki energetycznej organizmu.
Otyłość jest więc skutkiem działania wielu czynników, wśród których styl życia wymieniany jest jako najważniejszy z nich, ale nie należy zapominać o predyspozycjach genetycznych, zaburzeniach hormonalnych, czy niektórych lekach skutkujących przybieraniem na wadze, co powoduje, że dla wielu osób kontrola masy ciała staje się niezwykle trudna. W ostatnim czasie eksperci coraz częściej stosują określenie „pacjenci z chorobą otyłościową”, a nie „pacjenci z otyłością”, co podkreśla złożoność zagadnienia i zmienia nieco, wykształcony dotychczas pogląd o wyłącznej odpowiedzialności pacjenta za swój stan. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości w zasadach dotyczących postępowania u chorych, wydanych w 2024 r. wskazuje, że przez wzgląd na wielowątkowość choroby porad dla pacjenta nie powinno ograniczać się do zdawkowego zalecenia: „Proszę jeść mniej i więcej się ruszać”.
Na poziomie populacyjnym, w ramach polityki zdrowia publicznego należy prowadzić działania na rzecz modyfikacji czynników ryzyka, w tym sposobu żywienia i tworzenia środowiska sprzyjającego aktywności ruchowej (np. ścieżki rowerowe, boiska). Jednakże, społeczeństwo nie tylko musi być świadome jakie są skutki zdrowotne, trwających latami błędów dietetycznych i siedzącego trybu życia, ale musi też mieć możliwość dostępu do wiarygodnych zaleceń i ich praktycznej realizacji.
W przypadku dzieci i młodzieży wiele badań wskazuje, że różne formy edukacji żywieniowej w szkołach skutkują korzystnymi zmianami w diecie. Niemniej jednak, działania takie nie mogą ograniczać się do pojedynczych wydarzeń (np. piknik szkolny), ale muszą być prowadzone cyklicznie i najlepiej z zaangażowaniem rodziców. Na tym tle nie napawają optymizmem kontrowersje dotyczące nowego przedmiotu „Edukacja zdrowotna” w szkołach, który zdaniem lekarzy i ekspertów od żywienia stwarza dobre możliwości uświadomienia młodzieży roli zdrowego stylu życia. W przypadku osób dorosłych poziom wiedzy nie zawsze przekłada się na wybór zdrowszej żywności i jakość diety. Niektóre badania wskazują, że konsumenci z wyższą wiedzą żywieniową bardziej interesują się informacjami o wartości odżywczej produktów na etykietach, w innych badaniach, o ile konsumenci bez problemu potrafili wymienić produkty korzystne i niekorzystne w diecie, tak nie zawsze przekładało się to na zdrowe żywienie w praktyce dnia codziennego.
W ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021 – 2025, jednym z celów operacyjnych była profilaktyka nadwagi i otyłości. Wśród realizowanych w tym zakresie działań były szkolenia dotyczące zasad zdrowego żywienia i aktywności fizycznej dla grup zawodowych zaangażowanych w walkę z chorobą otyłościową (zawody medyczne, menadżerowie zdrowia, przemysł spożywczy, pracodawcy, nauczyciele, pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego). Szkolenia te (w formie on-line) były realizowane przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie. Swoim zakresem dotyczyły najbardziej aktualnych zagadnień związanych z żywieniem, takich jak prawidłowe odżywianie dzieci i walka z „makdonaldyzacją”, najnowsze zalecenia żywieniowe dla osób z zespołem metabolicznym, nowe trendy żywieniowe, w tym wegetarianizm, skutki zdrowotne dużego spożycia mięsa czerwonego, czy też picia napojów energetycznych. Ogółem ze szkoleń skorzystało ponad 2000 osób, którzy wysoko ocenili ich wartość merytoryczną (5,3 pkt w skali 1-6), co świadczy o jakości prezentowanych treści i trafności poruszanych tematów.
W 2025 r. w ramach podsumowania tych działań Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy organizuje dwa bezpłatne wydarzenia szkoleniowo- dyskusyjne, z udziałem przedstawicieli poszczególnych grup, do których adresowane były szkolenia. Eksperci jednomyślnie podkreślają, że tylko wspólne wysiłki adresowane do całego społeczeństwa mogą ograniczyć epidemię otyłości i powiązanych z nią chorób. Wydarzenia takie stworzą tym samym możliwość wymiany doświadczeń z działalności realizowanej przez poszczególne sektory oraz omówienia dalszych potrzeb w zakresie prewencji otyłości. Wnioski z tych spotkań zostaną przedstawione w postaci odrębnego artykułu, zamieszczonego na stronie https://ncez.pzh.gov.pl/.
W podsumowaniu warto także podkreślić, że edukacja zdrowotna społeczeństwa, prowadzona przez wiarygodne ośrodki naukowe jest również niezbędna dla przeciwdziałania kształtowaniu się błędnych postaw, pod wpływem osób nie posiadających rzetelnej wiedzy naukowej (celebryci/influencerzy). Może to skutkować przyjmowaniem nieracjonalnych wzorców żywienia i „złudnych” diet, niedoborowych w wiele składników odżywczych i nie mających uzasadnienia medycznego. Nie można też pominąć obserwowanego zalewu reklam suplementów diety, które prezentowane są jako proste rozwiązanie wielu problemów zdrowotnych, co może osłabiać znaczenie zdrowego żywienia we wspieraniu zdrowia organizmu.
Artykuł opracowany w ramach realizacji Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025; Cel Operacyjny: Profilaktyka nadwagi i otyłości; Zadanie: Szkolenia w zakresie zasad zdrowego żywienia i aktywności fizycznej dla grup zawodowych zaangażowanych w działania na rzecz walki z nadwagą i otyłością (pracodawcy, przemysł spożywczy, menadżerowie zdrowia, zawody medyczne, nauczyciele, pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego).
Literatura:
- NCD Risk Factor Collaboration (NCD-RisC). Trends in adult body-mass index in 200 countries from 1975 to 2014: a pooled analysis of 1698 population-based measurement studies with 19·2 million participants. Lancet. 2016; 387(10026):1377-1396.
- Stoś K., Rychlik E., Wożniak A. i wsp.: Krajowe badanie sposobu żywienia i stanu odżywienia populacji polskiej. NIZP PZH – PIB, 2021, https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/10/Raport-z-projektu-EFSA-18.10.pdf
- Medeiros GCBS., Azevedo KPM., Garcia D., i wsp.: Effect of school-based food and nutrition education interventions on the food consumption of adolescents: a systematic review and meta-analysis. Int. J. Environ. Res. Public Health, 2022; 19(17):10522.
- Miller LM., Cassady DL.: The effects of nutrition knowledge on food label use. A review of the literature. Appetite, 2015; 92: 207-216.
- Obesitologia Kliniczna (red. M. Olszanecka-Glinianowicz), Wydawca: α-medica press, 2021
Zadanie realizowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, finansowane przez Ministra Zdrowia.
