Wątroba – funkcje, rola w organizmie i konsekwencje chorób
Wątroba jest największym gruczołem w organizmie człowieka (średnio waży około 1500 g), w którym zachodzi wiele złożonych procesów:
- przemiany białek – produkcja białek osocza, aminokwasów i innych związków, a także metabolizm produktów przemiany materii m.in. amoniaku do mocznika;
- metabolizm węglowodanów – magazynowanie, wytwarzanie i uwalnianie zasobów glukozy;
- metabolizm tłuszczów – przekształcanie białek i węglowodanów w tłuszcze, synteza m.in. cholesterolu;
- detoksykacja – substancji wytwarzanych przez organizm np. hormonów steroidowych, ale też dostarczanych z zewnątrz np. leków i alkoholu;
- metabolizm witaminy D;
- magazynowanie zapasów witamin A, D, B12 i żelaza w postaci ferrytyny;
- udział w prawidłowym funkcjonowaniu układu odporności;
- produkcja żółci niezbędnej do trawienia tłuszczu.
Przewlekłe choroby wątroby prowadzą do stopniowego uszkadzania narządu i w efekcie zaburzenia jego funkcjonowania, a nasilenie tych zmian jest silnie uzależnione od rodzaju występującej choroby. W zaawansowanym stadium niewydolności narządu, ze względu na rozległość pełnionych przez wątrobę funkcji, obserwowany jest olbrzymi wpływ choroby na pracę całego organizmu.
Najczęstsze choroby wątroby
Choroby wątroby mają bardzo zróżnicowane podłoże – mogą rozwijać się od nadmiaru energii, tłuszczów i cukru w diecie, przez nadmiar alkoholu, proces zapalny, mutację genetyczną powodującą wzmożone odkładanie się składnika pokarmowego w wątrobie czy infekcję wirusową. Do najczęściej diagnozowanych chorób wątroby należą:
- Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD, ang. non-alcoholic fatty liver disease) jest spowodowana nadmiernym gromadzeniem tłuszczu w tkance wątrobowej. Jedną z przyczyn jest długotrwały nadmiar energii, tłuszczów i cukrów prostych w diecie. Choroba ta często towarzyszy zaburzeniom metabolicznym (np. cukrzycy typu 2, otyłości). NAFLD może przebiegać z obecnością procesu uszkodzeniowo-zapalnego (NASH, ang. non-alcoholic steatohepatitis).
- Alkoholowa choroba wątroby
Alkohol jest jedną z głównych przyczyn chorób wątroby w krajach rozwiniętych. W wyniku nadużywania alkoholu etylowego wątroba ulega uszkodzeniu, ponieważ jest głównym miejscem jego metabolizmu. Uszkodzenie wątroby rozwija się etapowo i prowadzi do stłuszczenia, zapalenia i marskości wątroby. U różnych osób uszkodzenie wątroby może przebiegać w różny sposób.
- Autoimmunologiczne zapalenie wątroby
Nieznana jest przyczyna rozwoju autoimmunologicznego zapalenia wątroby. Jest to choroba, w której własne komórki układu odporności atakują komórki wątroby. Proces zapalny toczy się zazwyczaj przez wiele lat prowadząc do stopniowego włóknienia wątroby.
- Choroba Wilsona
Podłożem choroby jest nadmierne gromadzenie się miedzi w organizmie na skutek mutacji genetycznej. Metal ten jest w nadmiarze toksyczny i prowadzi do uszkodzenia wątroby.
- Hemochromatoza
Hemochromatoza jest chorobą uwarunkowaną genetycznie, której podłożem jest zwiększone wchłanianie żelaza w jelicie cienkim. W konsekwencji nadmiar żelaza gromadzi się w tkankach narządów, m.in. w wątrobie, co powoduje ich uszkodzenia.
- Ostre wirusowe zapalenie wątroby
Jest to zespół kliniczny wynikający z infekcji wirusowej, głównie wirusami typu: A, B, C, D, E, G (HAV, HBC, HCV, HDV, HEV, HGV). Choroba może przechodzić bezobjawowo lub subklinicznie, a charakterystyczne są szybko rozwijające się zmiany martwicze i zapalne w wątrobie.
- Marskość wątroby
Marskość wątroby to stan, w którym na skutek włóknienia dochodzi do całkowitej zmiany struktury anatomicznej narządu. W konsekwencji wymiana substancji odżywczych, produktów przemiany materii oraz odpływ żółci są niedostateczne. Z powodu niedokrwienia dochodzi do martwicy komórek wątrobowych i postępującej utraty czynnego miąższu.
Postępowanie dietetyczne
Dieta przy przewlekłej chorobie wątroby zależy od rodzaju choroby oraz powinna być indywidualnie dostosowana do aktualnego stanu zdrowia pacjenta. Powinna ona uwzględnić:
- wydolność wątroby;
- występujące zaburzenia metaboliczne;
- stan odżywienia chorego;
- choroby współistniejące;
- preferencje i możliwości pacjenta.
Jednym z podstawowych zaleceń w postępowaniu we wszystkich chorobach wątroby jest rezygnacja z alkoholu, ze względu na jego toksyczne działanie.
Pacjenci, u których nie stwierdza się cech niewydolności wątroby zazwyczaj dobrze tolerują podstawową dietę, w związku z czym u większości nie są konieczne dodatkowe modyfikacje dietetyczne. Szczególnie w przypadku pacjentów, u których zdiagnozowano stłuszczenie wątroby (niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby) postępowanie dietetyczne zakłada stosowanie diety redukcyjnej opartej na zasadach zdrowego żywienia. Pobierz broszurę z zaleceniami w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby wraz z przykładowym jadłospisem jakościowym.
Wyjątkiem są pacjenci, których choroby związane są z nadmiernym odkładaniem się określonego składnika pokarmowego w wątrobie, np. żelaza w przypadku hemochromatozy. W takich sytuacjach zaleca się ograniczanie podaży tego składnika pokarmowego w diecie.
W przebiegu przewlekłych chorób wątroby na etapie występujących już uszkodzeń narządu, ze względu na różną tolerancję produktów spożywczych i konieczność zwiększenia strawności pokarmów, wyjściową dietą w tej grupie pacjentów jest dieta lekkostrawna. Jest ona modyfikacją diety podstawowej i charakteryzuje się specyficznym doborem produktów spożywczych oraz obróbki termicznej potraw. Jest to dieta, która ułatwia trawienie i wchłanianie składników odżywczych poprzez ograniczenie podaży błonnika, tłuszczu oraz innych składników, które mogą zmniejszać strawność posiłków. Pobierz broszurę z zaleceniami diety lekkostrawnej wraz z przykładowym jadłospisem jakościowym. Na tym etapie istotne jest również przeciwdziałanie niedożywieniu poprzez stosowanie diety o kaloryczności i zawartości białka dostosowanej do aktualnego zapotrzebowania. Podaż tłuszczu jest zależna od jego tolerancji i w niektórych przypadkach wymaga istotnego ograniczenia. Część chorych doświadcza braku apetytu, nudności, gorszego samopoczucia co wymaga częstszego spożywania posiłków o mniejszej objętości. Podaż poszczególnych składników odżywczych powinna być określona przez lekarza i/lub dietetyka.
Jeśli cierpisz z powodu choroby wątroby i szukasz pomocy w zmianie stylu życia zarejestruj się na platformie Centrum Dietetycznego Online https://cdo.pzh.gov.pl/ . Uzyskasz tam bezpłatną, fachową opiekę specjalistów: dietetyka, psychodietetyka i specjalisty do spraw aktywności fizycznej.
Podsumowanie
Postępowanie dietetyczne istotnie różni się w zależności od występującej choroby wątroby, stopnia jej zaawansowania oraz stanu zdrowia pacjenta i zawsze powinno być konsultowane z lekarzem i/lub dietetykiem. Nie istnieje „dieta wątrobowa”, a w wielu przypadkach, szczególnie niealkoholowym stłuszczeniu wątroby będącym najczęściej występującą chorobą wątroby, najwłaściwszym postępowaniem będzie wprowadzenie diety redukcyjnej opartej na zasadach zdrowego żywienia.
Bibliografia
- Choroby wątroby | Gastrologia – mp.pl [Internet]. [16.06.2025]. Dostęp: https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/watroba
- Hartleb M., Wunsch E., Cichoż-Lach H. i wsp.: Postępowanie z chorymi na niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby (NAFLD) – rekomendacje dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Opracowane na podstawie zaleceń Polskiej Grupy Ekspertów NAFLD. Lekarz POZ 2019, 5: 323-331.
- Włodarek D., Lange E. (red.): Współczesna dietoterapia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2022.
- Krauss H. (red.): Fizjologia żywienia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2019.
