Zalecenia żywieniowe w nadczynności tarczycy

Czym jest nadczynność tarczycy?

Nadczynność tarczycy (hipertyreoza) to stan związany z nadmiernym wytwarzaniem i wydzielaniem hormonów tarczycy (głównie tyroksyny T4 i trijodotyroniny T3) co przewyższa aktualne zapotrzebowanie organizmu i prowadzi do występowania różnych niepożądanych objawów. Nadczynność tarczycy może być utajona, wówczas objawy nie występują lub ich natężenie jest bardzo niewielkie, a stężenie hormonów tarczycy w surowicy jest prawidłowe, ale zmniejszone jest stężenie tyreotropiny (TSH). W przypadku jawnej niedoczynności tarczycy występują różnorodne objawy spowodowane przez nadmiar hormonów tarczycy, a stężenie TSH jest wyraźnie zmniejszone. Jawna nadczynność tarczycy może występować m.in. w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa, przy występowaniu wola guzkowego toksycznego, czy guzków autonomicznych. Nadmiar hormonów tarczycy może także pojawić się w wyniku ich niekontrolowanego uwalniania w ostrej fazie choroby Hashimoto, czy przy poporodowym zapaleniu tarczycy ale też po przedawkowaniu leków, przy przerzutach raka tarczycy czy występowaniu wola jajnikowego.

Do objawów nadczynności tarczycy zaliczyć można:

• objawy ogólne – niezamierzony spadek masy ciała mimo zachowania apetytu, osłabienie,
• zmiany skórne – wzmożona potliwość i przekrwienie skóry (skóra ciepła, różowa, wilgotna, nadmiernie gładka); wypadanie i zwiększona łamliwość włosów, kruchość paznokci,
• zmiany w układzie nerwowym – problemy ze snem, nerwowość, niepokój, drażliwość, trudności w skupieniu uwagi,
• zmiany oczne – rzadkie mruganie, retrakcja powiek, ból gałek ocznych, łzawienie, podwójne widzenie, obrzęk powiek, zaczerwienienie spojówek,
• zmiany w układzie ruchu – zmniejszenie masy i siły mięśniowej,
• zmiany w układzie pokarmowym – częstsze wypróżnienia lub biegunki w wyniku przyspieszonego opróżniania żołądka i pasażu jelitowego
• zmiany w układzie oddechowym i układzie krążenia – uczucie duszności, zaburzenia rytmu serca.

Rozpoznanie i leczenie

Do rozpoznania nadczynności tarczycy konieczne jest wykonanie badań laboratoryjnych, przede wszystkim stężenia hormonów tarczycy, czyli T3 i T4, oraz TSH w surowicy. W celu wykrycia przyczyny nadczynności pomocne są m.in. badanie przeciwciał TRAb, Anty-TPO, anty-TG czy tyreoglobuliny w surowicy. Wykonuje się również badania obrazowe tarczycy jak USG i scyntrygrafia, a dodatkowo np. rezonans magnetyczny szyi i klatki piersiowej, czy rentgen klatki piersiowej w celu oceny występowania wola.

Leczenie farmakologiczne (m.in. leki przeciwtarczycowe, glikokortykosteroidy, betablokery) może być podstawą leczenia lub stanowić przygotowanie do leczenia operacyjnego (usunięcie części lub całości tarczycy) lub leczenia jodem promieniotwórczym.

Nadczynność tarczycy a dieta

Głównym celem diety w nadczynności tarczycy jest zapobieganie wyniszczeniu organizmu, zwłaszcza w sytuacji kiedy dochodzi do spadku masy ciała oraz osłabienia mięśni. W większości zalecenia będą zgodne z zasadami prawidłowego żywienia przedstawionymi m.in. w Talerzu Zdrowego Żywienia. Jednak, zależnie od aktualnych objawów, koniecznie mogą być modyfikacje związane przede wszystkim z energetycznością diety, czy ilością białka.

1. Energetyczność diety – nadczynności tarczycy towarzyszy ubytek masy ciała, stąd zaleca się dietę normokaloryczną dla osób z prawidłowym BMI (18,5–24,9 kg/m²), lub wysokoenergetyczną, gdy występuje niedowaga i/lub ubytkowi masy ciała towarzyszy zanik mięśni. W diecie zaleca się nawet 6–7 posiłków o małej objętości wzbogaconych w produkty wysokoenergetyczne, jak suszone owoce, orzechy, nasiona, oleje, awokado. W momencie wyrównania hormonalnego należy niezwłocznie wrócić do diety normokalorycznej ze względu na szybki wzrost masy ciała i ryzyko występowania nadwagi.
2. Białko, stanowiące 12–15% wartości energetycznej diety. Zaleca się wyższą zawartość białka w diecie osób z ubytkiem masy ciała – według niektórych źródeł należy zwiększyć spożycie białka do ok. 110–130 g na dobę. Głównym źródłem białka powinny być chude mięsa, ryby, jaja, naturalne chude produkty mleczne oraz suche nasiona roślin strączkowych.
3. Tłuszcz, gównie w postaci tłuszczów pochodzenia roślinnego, ze względu na potrzebę dostarczenia odpowiedniej ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3 o działaniu immunostymulującym. Źródłem tego składnika odżywczego w diecie powinien być olej lniany, rzepakowy, oliwa z oliwek, margaryna miękka, orzechy, zwłaszcza włoskie, świeżo mielone nasiona lnu, pestki dyni, słonecznika, awokado oraz oliwki. Tłuszcz powinien stanowić 20–35% wartości energetycznej diety.
4. Węglowodany powinny stanowić 50–70% wartości energetycznej diety. Ważna jest również odpowiednia podaż błonnika pokarmowego (20–40 g/d). Dlatego też głównym źródłem węglowodanów w diecie powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe (np. gruboziarniste kasze, razowe pieczywo, płatki owsiane), warzywa i owoce.

Istotne jest również prawidłowe zbilansowanie diety w składniki ważne dla prawidłowej pracy tarczycy, m.in.:

• wapń i witamina D – są ważne w nadczynności tarczycy ze względu na ich wpływ na homeostazę kostną. W związku ze zwiększonym metabolizmem w nadczynności tarczycy znacznie wzrasta ryzyko osteopenii/osteoporozy. Podstawowym źródłem wapnia są mleko i jego przetwory, ale również brokuły i warzywa zielonolistne, amarantus, pestki dyni, migdały, sezam, mak. W sardynkach, śledziach, szprotkach w znacznych ilościach zawarty jest wapń oraz witamina D. Innymi produktami dostarczającymi witaminy D są również pozostałe ryby morskie. W okresie wiosenno-letnim 15-minutowa ekspozycja słoneczna dostarcza odpowiedniej ilości endogennej witaminy D. Natomiast w miesiącach październik-kwiecień niezbędna jest suplementacja;
• jod – istotny pierwiastek w prawidłowej pracy tarczycy, jednakże jego nadmierne ilości mogą przyczynić się do powstania nadczynności tarczycy. Zaleca się spożywanie około 150 μg jodu dziennie. Z tego też względu zaleca się unikania pokarmów szczególnie bogatych w jod, np. wodorostów, alg, produktów wzbogacanych w jod, suplementów diety z jodem oraz umiarkowaną konsumpcję ryb (2-3 razy w tygodniu);
• kwasy omega-3 – istotne w nadczynności tarczycy ze względu na działanie przeciwzapalne. Jako źródło tego składnika zaleca się oleje roślinne, orzechy, pestki, nasiona, awokado oraz ryby – nie częściej niż 2-3 razy w tygodniu;
• produkty zawierające goitrogeny – brokuły, kalafior, kapustne, jarmuż – mogą w niewielkim stopniu wpływać na zmniejszenie ilości hormonów produkowanych przez tarczycę, co będzie działaniem korzystnym w przypadku nadczynności tarczycy;
• antyoksydanty – witamina E, C, beta-karoten, polifenole, które wzmacniają układ immunologiczny. Produktami bogatymi w antyutleniacze są oleje: z kiełków zbożowych, kukurydziany, sojowy, rzepakowy i oliwa z oliwek oraz kiełki zbożowe, orzechy, migdały, owoce dzikiej róży, wiśnie, pietruszka, kiwi, brokuły, szczaw, papryka, estragon, biała kapusta, brukiew, kapusta czerwona, cytrusy, marchew, brukiew, szpinak, szczaw, mango, melon, morele, brokuły, brzoskwinia, pomidory, pietruszka.

Nie istnieją produkty, które „leczą” nadczynność tarczycy ale prawidłowe żywienie pełni istotną rolę w niefarmakologicznym leczeniu tego zaburzenia. Szczególnie ze względu na wpływ nadczynności tarczycy na zwiększony metabolizm i utratę masy ciała przed uzyskaniem wyrównania hormonalnego.

Piśmiennictwo:

1. Jarząb B, Płaczkiewicz-Jankowska E: Nadczynność tarczycy [w:] Interna Szczeklika 2025, Medycyna Praktyczna 2025, dostęp online [31.12.2025]: https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.9.2.
2. Pastusiak K, Michałowska J, Bogdański P. Postępowanie dietetyczne w chorobach tarczycy. Forum Leczenia Otyłości. 2017;8(4):155–160. doi:10.5603/flo.56317.