Zgodnie z tym rozporządzeniem środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w jednostkach systemu oświaty należy dobierać w taki sposób, aby pokryć zapotrzebowanie na energię i podstawowe składniki odżywcze (białko, węglowodany, tłuszcze) dla danej grupy wiekowej, wynikające z aktualnych norm żywienia dla populacji polskiej, opracowywanych przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy (NIZP PZH – PIB).
W 2024 roku eksperci NIZP PZH – PIB znowelizowali normy żywienia dla populacji Polski, uwzględniając aktualne zalecenia międzynarodowych grup eksperckich oraz wyniki najnowszych badań naukowych.
Energia
Wraz ze wzrostem i rozwojem dzieci i młodzieży zmienia się zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze, w tym białko, tłuszcz i węglowodany. Jest ono zależne również od płci. W znowelizowanych normach na te składniki dla dzieci i młodzieży przyjęto bardziej szczegółowe grupy wiekowe, a także podział na płeć dla każdej z tych grup, aby z większą dokładnością móc określić zapotrzebowanie. Normy te podane są kolejno dla każdego, ukończonego roku życia, osobno dla chłopców i dziewczynek biorąc pod uwagę standardową wysokość i masę ciała dzieci i młodzieży.
W zaktualizowanych normach dla populacji Polski dla dzieci w wieku 4-9 lat przyjęto trzy poziomy aktywności fizycznej (PAL): 1,4; 1,6 i 1,8, a dla dzieci i młodzieży w wieku 10-18 lat: 1,6; 1,8 i 2,0. Biorąc pod uwagę aktualne dane naukowe dotyczące aktywności fizycznej dzieci w Polsce, wskazujące, że większość dzieci i młodzieży cechuje się małą aktywnością fizyczną, przy układaniu jadłospisów w przedszkolach i szkołach zaleca się dla każdej grupy wiekowej przyjęcie najniższych wartości PAL, czyli dla dzieci w wieku 4-9 lat – 1,4, a dla dzieci i młodzieży 10-18 lat – 1,6. Poziom aktywności fizycznej można dobierać indywidualnie, w zależności od rzeczywistych potrzeb danej grupy żywionych osób, jeśli są one znane, np. w klasach sportowych, dla dzieci i młodzieży o dużej aktywności fizycznej można przyjąć wyższe wartości PAL.
Zgodnie z ww. rozporządzeniem Ministra Zdrowia w jednostkach systemu oświaty wydających 3 posiłki: śniadanie, obiad i podwieczorek, wartość energetyczna tych posiłków (w ujęciu dekadowym) powinna odpowiadać 70-75% zapotrzebowania na energię określonego w normach żywienia.
Dla placówek wydających tylko obiady określono wymagania dotyczące obiadu dwudaniowego oraz jednodaniowego typu drugie danie. Jadłospis powinien być tak ułożony, żeby obiad dwudaniowy dostarczał 30% całodziennego zapotrzebowania na energię (w ujęciu dekadowym), a obiad jednodaniowy – 20%.
Dla osób żywionych w placówkach systemu oświaty należy obliczyć normę średnioważoną, która określa zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze w danej grupie.
Normę średnioważoną określa się według następującego wzoru:
Z = (S1U1) + (S2U2) + … (SxUx)
gdzie:
Z – norma średnioważona na energię lub wybrany składnik odżywczy w przeliczeniu na 1 osobę;
S1, S2, … Sx – norma na energię lub wybrany składnik odżywczy w poszczególnych podgrupach osób żywionych, dla których norma ta jest taka sama;
U1, U2, … Ux – udział (struktura) poszczególnych podgrup osób żywionych.
Przykład:
Do przedszkola uczęszcza następująca grupa licząca w sumie 98 dzieci:
| Wiek (lata) | Płeć | Liczba osób w grupie | Struktura | Norma na energię (kcal) |
| 4 | chłopcy | 15 | 15/98=0,153 | 1237 |
| 4 | dziewczynki | 19 | 19/98=0,194 | 1160 |
| 5 | chłopcy | 18 | 18/98=0,184 | 1335 |
| 5 | dziewczynki | 16 | 16/98=0,163 | 1241 |
| 6 | chłopcy | 17 | 17/98=0,173 | 1417 |
| 6 | dziewczynki | 13 | 13/98=0,133 | 1312 |
Norma średnioważona dla tej grupy dzieci będzie wynosiła:
Z = (1237 × 0,153) + (1160 × 0,194) + (1335 × 0,184) + (1241 × 0,163) + (1417 × 0,173) + (1312 × 0,133) = 1282 kcal/osobę/dobę
Zakładając, że wartość energetyczna posiłków w tym przedszkolu będzie stanowiła 75% zapotrzebowania na energię, wydawane w nim posiłki powinny dostarczać 962 kcal/osobę/dobę (w ujęciu dekadowym).
Białko
Eksperci NIZP PZH-PIB ustalili normy na białko na poziomie EAR (średnie zapotrzebowanie) i RDA (zalecane dzienne spożycie). Wyrażone są one w gramach na kilogram masy ciała na dobę oraz, dla łatwiejszego korzystania z nich np. w przypadku grup osób, w gramach na dobę w oparciu o standardową wysokość i masę ciała. Spożycie białka poniżej wartości norm uważa się za niedostateczne, natomiast spożycie równe lub większe od ich wartości – za dostateczne (zgodne z normą). Planowana ilość białka w jadłospisie nie może być zatem niższa od wartości norm, może natomiast być wyższa. Dla białka nie ma ustalonego górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL), czyli wartości „limitującej” ilość spożywanego białka. Nie oznacza to jednak, że można go spożywać w bardzo dużych ilościach.
Do celów praktycznych (np. w żywieniu zbiorowym) można stosować zalecenia dotyczące udziału energii z białka w diecie. Mają one na względzie utrzymanie dobrego stanu zdrowia i profilaktykę chorób przewlekłych. Ułatwiają określenie odpowiedniej ilości białka w jadłospisie. Wraz z zaleceniami dotyczącymi innych makroskładników (tłuszcz, węglowodany) pomagają zapewnić właściwe proporcje między ilością energii pochodzącą z tych źródeł i ułatwiają właściwe zbilansowanie diety w praktyce. Według tych zaleceń u dzieci w wieku od 2 lat i młodzieży udział energii z białka w diecie powinien stanowić 10-20%.
Tłuszcz i węglowodany
Normy na tłuszcz dla dzieci i młodzieży wskazują, że odsetek energii z tłuszczu w diecie powinien wynosić 30-40% biorąc pod uwagę względy praktyczne i aktualne dane o spożyciu tego składnika. W przypadku węglowodanów zaleca się, żeby dostarczały one 45-65% energii.
Źródła informacji na temat norm żywienia
Znowelizowane normy zostały opublikowane w monografii “Normy żywienia dla populacji Polski”, którą można pobrać bezpłatnie ze stron: → https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/normy-zywieniowe-2024/ oraz → https://www.pzh.gov.pl/normy-zywienia-2024/.
Autorzy norm opracowali również materiały dotyczące norm żywienia umożliwiające łatwiejsze ich zrozumienie i stosowanie w praktyce, a także odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania. Są one dostępne na stronie NIZP PZH – PIB: → https://www.pzh.gov.pl/normy-zywienia-2024/.
Piśmiennictwo:
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2026 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do sprzedaży dzieciom i młodzieży w jednostkach systemu oświaty oraz wymagań, jakie muszą spełniać środki spożywcze stosowane w ramach żywienia zbiorowego dzieci i młodzieży w tych jednostkach (Dz.U. 2026 poz. 197).
- Rychlik E., Stoś K., Woźniak, Mojska H. (red.) Normy żywienia dla populacji Polski. Warszawa, NIZP PZH – PIB, 2024.
- Zembura P., Korcz A., Cieśla E., Nałęcz H. Raport o stanie aktywności fizycznej dzieci i młodzieży w Polsce w ramach projektu Global Matrix 4.0. Warszawa, Fundacja V4Sport, 2022.
- Kułaga Z. i wsp. Projekt badawczy pt. „Przeprowadzenie kompleksowych badań epidemiologicznych dotyczących sposobu żywienia i stanu odżywienia społeczeństwa polskiego ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, wraz z identyfikacją czynników ryzyka zaburzeń odżywiania, oceną poziomu aktywności fizycznej, poziomu wiedzy żywieniowej oraz występowania nierówności w zdrowiu”, Raport końcowy za lata 2017-2020. Warszawa, IPCZD, 2021.
- Mazur J., Dzielska A., Małkowska-Szkutnik A. (red). Zdrowie i zachowania zdrowotne uczniów 17-letnich na tle zmian w drugiej dekadzie życia. Warszawa, Instytut Matki i Dziecka, 2020.
Zadanie realizowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2026, finansowane przez Ministra Zdrowia