Czynniki wpływające na zdrowe wybory żywieniowe
Wybory żywieniowe nie opierają się wyłącznie na wiedzy o składnikach odżywczych. Kształtuje je wiele czynników, m.in.:
- indywidualnych (np. przekonania, motywacje),
- społecznych (normy, kultura, presja rówieśnicza),
- środowiskowych (dostępność zdrowych produktów, ceny),
- życiowych kontekstów (np. praca, rodzina).
Jedzenie ma przy tym także wymiar emocjonalny i relacyjny – może być sposobem okazywania troski, budowania relacji oraz wyrażania emocji.
Bardzo ciekawe wnioski wykazał przegląd 24 badań jakościowych (Int J Behav Med. 2024), czyli takich, które zbierają opisy, opinie i doświadczenia ludzi. Oceniał on trzy wątki dotyczące żywienia: koncepcje zdrowego i niezdrowego odżywiania, rozważania na temat zaleceń dietetycznych oraz znaczenia przypisywane żywności i jedzeniu. Celem przeglądu powyższych badań było zatem uzyskanie odpowiedzi jak ludzie definiują zdrowe jedzenie i jak do niego podchodzą.
Jakie wnioski uzyskano?
- Konstrukcje dotyczące zdrowego i niezdrowego jedzenia
- Uczestnicy generalnie dobrze rozumieli, co to zdrowe jedzenie – owoce i warzywa, mniej przetworzone produkty, gotowanie w zdrowy sposób.
- Nie zawsze umieli ocenić zdrowotność złożonych posiłków czy mniej znanych grup produktów.
- Stosunek do zaleceń żywieniowych
- Badani mieli różne opinie o oficjalnych zaleceniach (np. „5 porcji warzyw dziennie”). Część im ufała i próbowała je stosować, inni byli sceptyczni lub uważali je za niemal nierealistyczne.
- Wybierali często własne reguły, dostosowane do ich potrzeb.
- Znaczenia i uczucia związane z jedzeniem
- Jedzenie ma też wymiar społeczny i kulturowy (np. posiłki rodzinne, tradycje kulinarne).
- Jedzenie bywa kojarzone z przyjemnością, pocieszeniem, zmniejszaniem ilości stresu, ale również z poczuciem winy, moralnością („zdrowe = dobre, niezdrowe = złe”).
Autorzy przeglądu zauważają, że osoby o niższym statusie socjoekonomicznym miały częściej niekompletną wiedzę o zdrowym odżywianiu. Choć wiedza o zdrowym odżywianiu jest dostępna dla każdego, codzienne okoliczności takie jak np. czas, finanse, nawyki, dostępność żywności czy przekonania mogą utrudniać stosowanie zasad zdrowego żywienia.
Znaczenie troski o zdrowie
Badania empiryczne, czyli badania realizowane w praktyczny, doświadczalny sposób wskazują, że stan zdrowia może motywować ludzi w zróżnicowany i często przeciwstawny sposób. Z jednej strony obserwuje się rosnącą liczbę treści promujących zdrowy styl życia, takie jak zdrowe odżywianie, aktywność fizyczną czy działania profilaktyczne (np. poddawanie się corocznym badaniom krwi), co sugeruje, że zdrowie stanowi istotną wartość i potencjalne źródło motywacji dla części społeczeństwa. Jednak równocześnie dane demograficzne i epidemiologiczne pokazują, że odsetek osób z nadmierną masą ciała (nadwagą i otyłością) rośnie, konsumpcja żywności wysokoprzetworzonej pozostaje wysoka, a spożywanie posiłków poza domem jest coraz powszechniejsze – co wskazuje na trwałość zachowań niekorzystnych dla zdrowia.
Zjawisko to pokazuje, że deklaratywne przekonania o znaczeniu zdrowia nie zawsze przekładają się na działania praktyczne. U wielu osób – mimo werbalnych deklaracji – zdrowie nie zajmuje wysokiej pozycji w hierarchii codziennych priorytetów, co prowadzi do braku realnych zmian w stylu życia. Troska o zdrowie jest szczególnie słabo wyrażona w działaniach wśród osób, które nie doświadczają objawów chorobowych. Brak subiektywnie odczuwanych dolegliwości obniża gotowość do zmiany zachowań oraz do przestrzegania zaleceń medycznych, niezależnie od tego, czy dotyczą one farmakoterapii, czy modyfikacji stylu życia.
Dlaczego ludzie często nie zmieniają zachowań zdrowotnych?
Istnieje kilka wyjaśnień obserwowanych sprzeczności między świadomością zdrowotną a rzeczywistymi zachowaniami:
- Motywacja reaktywna, a nie proaktywna – ludzie częściej reagują dopiero na dolegliwości niż podejmują działania profilaktyczne.
- Niski priorytet w codziennym życiu – zdrowie ustępuje miejsca bieżącym celom (np. samorealizacji) czy wygodzie.
- Bariery strukturalne i środowiskowe – ograniczenia czasowe, brak dostępu do zdrowej żywności czy środowiska sprzyjającego aktywności ruchowej.
- Brak silnych „cues to action” – czyli czynników wywołujących działania, jak przypomnienia, badania przesiewowe czy edukacja zdrowotna.
Często przy zmianie zachowań na bardziej prozdrowotne mówi się o tzw. „mechanizmie iluzji zdrowia” (ang. optimistic bias; optymistyczna stronniczość/optymistyczne uprzedzenie). Zjawisko to opisuje, że ludzie myślą, że nie zachorują czy nie doświadczą negatywnych konsekwencji zdrowotnych, ponieważ „nie mają objawów” lub „teraz są zdrowi”. Podważa to motywację do profilaktyki i zmiany stylu życia. Badania pokazują, że ludzie często zaniżają ocenę ryzyka, co sprawia, że rzadziej podejmują działania zapobiegawcze. Przykładem może być pandemia COVID-19 – osoby, które uważały, że ryzyko zakażenia ich nie dotyczy, rzadziej podejmowały działania ochronne. Podobny mechanizm występuje w przypadku zachowań żywieniowych. Mimo powszechnej wiedzy o negatywnym wpływie nadmiernego spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych na zdrowie sercowo-naczyniowe, wiele osób nie ogranicza ich spożycia, ponieważ nie postrzega tego zagrożenia jako istotnego dla własnego zdrowia.
Zainteresowanie codzienną dietą ma znaczenie
Osoby, które cenią zdrowe odżywianie i się nim interesują, zwykle mają lepszą jakość diety. Badanie z 2025 roku (Front Public Health. 2025) przeprowadzone wśród młodych dorosłych (19-40 lat) pokazało, że kobiety oraz osoby z bardziej prozdrowotnym nastawieniem do jedzenia osiągały wyższe wyniki w zakresie tzw. sustainable food literacy, czyli wiedzy, umiejętności i zachowań związanych z odżywianiem. Ponadto osoby o wyższym poziomie zrównoważonej wiedzy żywieniowej rzadziej paliły papierosy oraz rzadziej spożywały alkohol.
Inne badanie przeprowadzone na 638 polskich młodych studentach kierunków związanych z żywieniem (Int. J. Environ. Res. Public Health. 2022) ujawniło, że postawy wobec jedzenia i podejście psychologiczne do żywienia wiążą się z wyższą jakością diety. Osoby, które miały bardziej prozdrowotne nastawienie oraz wyższe zainteresowanie żywieniem, częściej miały wyższe wskaźniki zdrowej diety niż osoby z „negatywnym lub obojętnym podejściem”.
Co pomaga dbać o dietę i zdrowie nawyki żywieniowe?
Badania z zakresu psychologii zdrowia i nauk o zachowaniach zdrowotnych podkreślają, że poczucie własnej skuteczności (ang. agency) oraz samooefektywność (ang. self-efficacy) są kluczowymi czynnikami wpływającym na podejmowanie i utrzymywanie zdrowych nawyków żywieniowych.
Czym się charakteryzują te dwa terminy?
- Poczucie własnej skuteczności to przekonanie jednostki o jej zdolności do wykonania określonych działań. Wiąże się z bardziej ogólną postawą wobec świata.
- Samooefektywność odnosi się do przekonania jednostki, że jest w stanie skutecznie podejmować i utrzymywać określone zachowania zdrowotne, nawet w obliczu stresu i barier. To bardzo konkretna i sytuacyjna postawa, dotycząca określonego zachowania.
Osoby z wyższą samoefektywnością częściej dokonują wyborów żywieniowych zgodnych z zaleceniami zdrowotnymi (np. więcej konsumują warzyw i owoców i produktów zbożowych z pełnego przemiału, a mniej spożywają niezdrowej żywności). Lepiej radzą sobie z pokonywaniem przeszkód w codziennych decyzjach dietetycznych (np. wywołanych stresem). Trudności z wprowadzaniem zmian często wynikają z niskiego poczucia sprawczości i efektywności – w takiej sytuacji wsparcie pod postacią pomocy psychologa lub psychoterapeuty bywa kluczowe. Warto podkreślić, że psychodietetyk nie zastąpi terapii specjalistycznej.
Wnioski
Na sposób myślenia o jedzeniu wpływają m.in. normy kulturowe i społeczne, a nie tylko wiedza o zdrowiu i składnikach odżywczych. Działania mające na celu poprawę sposobu żywienia populacji powinny łagodzić bariery utrudniające zdrowe odżywianie, aby tworzyć środowiska sprzyjające zdrowemu odżywianiu bez względu na grupę społeczno-ekonomiczną. Jednakże zmiana nawyków na zdrowsze zawsze zaczyna się w sposobie myślenia. Nawet najlepszy jadłospis i plan treningowy nie przyniosą trwałych efektów bez wiary we własną skuteczność i przekonania, że ma się realny wpływ na swoje zdrowie.
Piśmiennictwo:
- Zorbas C, Palermo C, Chung A, Iguacel I, Peeters A, Bennett R, Backholer K. Factors perceived to influence healthy eating: a systematic review and meta-ethnographic synthesis of the literature. Nutr Rev. 2018 Dec 1;76(12):861-874
- Obara-Gołębiowska M „Nadwaga, otyłość i psychologia”. Difin, Warszawa 2020
- Brytek-Matera A.: Psychodietetyka. PZWL, Warszawa, 2020
- Fang L., Zhang Q., Zhou N., Chen J., Lou H. Influencing factors and mechanisms promoting proactive health behavior intention: an integration of the Health Belief Model and Theory of Planned Behavior. Frontiers in Public Health (2025)
- Alyafei A., Easton-Carr R. The Health Belief Model of Behavior Change. StatPearls (2025)
- William M. P. Klein, Optimistic Bias 2020 [Internet] USA: National Cancer Institute, Division of Cancer Control and Population Sciences (DCCPS) [Dostęp: 27.01.2026] Dostępne pod adresem: https://cancercontrol.cancer.gov/brp/research/constructs/optimistic-bias
- Prestwich A, Kellar I, Parker R, MacRae S, Learmonth M, Sykes B, Taylor N, Castle H. How can self-efficacy be increased? Meta-analysis of dietary interventions. Health Psychol Rev. 2014;8(3):270-85
- Helvacı G, Tayhan F, Özbey Yücel Ü. Gender and healthy eating attitude strongly predict sustainable food literacy among Turkish young adults, while Mediterranean diet adherence shows only weak correlation. Front Public Health. 2025 Jul 9;13:1606495
- Jeżewska-Zychowicz, M.; Plichta, M. Jakość diety, stosowanie diet, postawy i wiedza o żywieniu: ich związek u młodych dorosłych w Polsce – badanie przekrojowe. J. Environ. Res. Public Health 2022, 19, 6533
