Autor dr n. o zdr. Anna Taraszewska | 17.01.2025 | Dzieci przedszkolne i szkolne
Najaktualniejszych danych w tym zakresie dostarczają wyniki badań realizowanych z inicjatywy Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Pod koniec listopada 2024 r. opublikowano krótkie podsumowanie badań COSI prowadzonych wśród dzieci w wieku wczesnoszkolnym, w których od niemal dziesięciu lat uczestniczy również nasz kraj.
Podstawowe informacje o badaniu COSI
Badanie COSI (Childhood Obesity Surveillance Initiative) czyli Projekt Monitorowania Otyłości Dzieci, prowadzone jest z inicjatywy WHO od 2007 roku. Jego celem jest dostarczanie informacji o trendach dotyczących występowania nadwagi i otyłości oraz sposobu żywienia, aktywności fizycznej, zachowań sedentarnych, środowiska rodzinnego i szkolnego dzieci w wieku 6-9 lat. Polska do badania COSI przystąpiła po raz pierwszy w latach 2015-2017. Dane reprezentatywne dla krajów uczestniczących w badaniu, zbierane są w oparciu o wspólny protokół. W latach 2022-2024 przeprowadzono 6. już rundę tego badania, do której przystąpiło 48 krajów (w większości z regionu europejskiego)[1]. Ostatecznie dane uzyskano z 37 krajów, od łącznie około 470 tysięcy dzieci.
Nadwaga i otyłość dzieci w krajach uczestniczących w badaniu COSI 2022-2024
W krajach uczestniczących w badaniu 25% dzieci w wieku 7–9 lat ogółem ma nadmierną masę ciała, a wśród nich 10% choruje na otyłość. Między krajami utrzymują się istotne różnice, a ogólna częstość występowania nadwagi waha się od 9% do 42%, zaś otyłości od 3% do 20%.
Są to pierwsze szacunki po pandemii COVID-19, które dają wstępne informacje na temat tego, jakie zmiany w zakresie występowania nadwagi i otyłości wśród dzieci nastąpiły w okresie popandemicznym. Porównanie z szacunkami z poprzedniej rundy badania z lat 2018–2020, które przeprowadzono dla 28 krajów (w tym dla Polski), wskazuje na różne wzorce – zarówno wzrost odsetka dzieci z nadmierną masą ciała, jak i w niektórych krajach spadek tego wskaźnika. Pomimo względnej stabilności częstości występowania nadwagi i otyłości w kilku krajach, raczej odnotowywano wzrost odsetka nadwagi i otyłości. Istotny wzrost występowania nadwagi, a także otyłości zaobserwowano u chłopców ze Szwecji, Słowenii i Malty. W przypadku dziewcząt z nadwagą istotny wzrost odnotowano w Bułgarii, Szwecji, Słowenii i Malcie, zaś w przypadku dziewcząt z otyłością – w Szwecji, Słowenii, Malcie i Finlandii.
Nadwaga i otyłość wśród polskich ośmiolatków – najnowsze dane
W Polsce, zgodnie z kryteriami WHO, nadmierna masa ciała dotyczy co trzeciego dziecka w wieku wczesnoszkolnym (33%). Nadwaga i otyłość dotyczą wyższego odsetka chłopców w porównaniu do dziewcząt (36% vs 30%). Porównując aktualne wyniki do poprzedniej edycji badania w latach 2018-2020, w zasadzie nie odnotowano zmian jeśli chodzi o chłopców. W przypadku dziewcząt odnotowano niewielki, jednak nieistotny statystycznie, wzrost występowania nadmiernej masy ciała (o 1,2 punktu procentowego).
Niemal połowę ośmiolatków z nadmierną masą ciała, stanowią dzieci z otyłością (15%), przy czym jest ona stwierdzana częściej wśród chłopców (19%), niż wśród dziewcząt (11%). W porównaniu do poprzedniej rundy badania zaobserwowano nieznaczny, nieistotny statystycznie, wzrost występowania otyłości w przypadku obu płci (chłopcy – o 1,1 punku procentowego, dziewczęta – o 1,3 punktu procentowego).
Jak Polska plasuje się na tle pozostałych krajów uczestniczących w badaniu COSI?
Polskie ośmiolatki z nadmierną masą ciała, wśród dzieci z 37 analizowanych w badaniu krajów, plasują się w pierwszej dziesiątce tych o najwyższym odsetku występowania nadwagi i otyłości. Wyższe niż w Polsce odsetki nadmiernej masy ciała stwierdzono w krajach takich jak Cypr, Włochy, Grecja, Chorwacja, Malta i Hiszpania. W przypadku otyłości wyższe odsetki odnotowano w Cyprze, Malcie, Grecji i we Włoszech, zaś porównywalne do Polski –
w Chorwacji, Bułgarii i Hiszpanii.
Krajowe badanie DINO-PL
Aktualnych danych na temat występowania nadmiernej masy ciała wśród polskich dzieci we wczesnym wieku szkolnym dostarcza także krajowe badanie o akronimie DINO – PL (Diagnoza-Interwencja-Nadciśnienie-Otyłość), realizowane przez Instytut Matki Dziecka w latach 2022 i 2023. Jego głównym celem było monitorowanie, wczesna diagnoza i interwencja w zakresie występowania nadwagi i otyłości oraz podwyższonego ciśnienia tętniczego krwi w populacji dzieci w wieku 7-9 lat. Dodatkowym celem była analiza zachowań żywieniowych i związanych ze stylem życia w tej grupie wiekowej.
W zakresie występowania nadmiernej masy ciała u dzieci uzyskano porównywalne wyniki z badaniem COSI. Dodatkowo wykazano, że odsetek dzieci z nadwagą i otyłością wzrastał wraz z wiekiem wynosząc 27,6% wśród 7-latków, 32,5% wśród 8-latków i 34,8% wśród 9-latków, (we wszystkich grupach wiekowych nadmierna masa ciała częściej dotyczyła chłopców niż dziewcząt). Ponadto u 23,5% 7-latków, 26,1% 8-latków i 29,2% 9-latków odnotowano obwód talii wskazujący na brzuszną, czyli bardziej niekorzystną dla zdrowia, lokalizację tkanki tłuszczowej.
W badaniu potwierdzono również występowanie podwyższonego ciśnienia skurczowego krwi (w tym wartości wskazujących na nadciśnienie) u 24,2% 7-latków, u 30% 8-latków i u 32,9% 9-latków, zaś w przypadku podwyższonego ciśnienia rozkurczowego krwi – w zależności od wieku odpowiednio u 23,9%, 25% i 23,1% dzieci.
Analiza zmian opisanych parametrów w latach 2016 – 2022/2023 została przeprowadzona dla dzieci ośmioletnich. Wykazała ona, że w przypadku nadwagi i otyłości w latach 2016-2021 obserwowano liniowy wzrost odsetka dzieci z nadmiarem masy ciała, a w roku 2022/2023 spadek tego odsetka (wartości pozostały jednak wyższe niż przed pandemią COVID-19).
W przypadku skurczowego i rozkurczowego ciśnienia tętniczego krwi między 2016 a 2021 rokiem obserwowano znaczny, liniowy wzrost odsetka 8-latków z podwyższonymi wartościami ciśnienia tętniczego. W roku 2022/2023 zaobserwowano stabilizację odsetka dzieci
z wartościami wskazującymi na podwyższone ciśnienie tętnicze krwi.
Podsumowanie
Dane uzyskane w 6. rundzie badania COSI jak również badania DINO – PL, potwierdzają, że nadwaga i otyłość u dzieci pozostają jednym z głównych wyzwań dla zdrowia publicznego. Aktualne dane sugerują, że pandemia COVID-19 mogła zaostrzyć problem w niektórych krajach. Przyszłe analizy, uwzględniające dane z wszystkich rund badania COSI, pozwolą określić bardziej kompleksowo obraz sytuacji w tym zakresie.
Eksperci podkreślają, że plan kontroli i powstrzymania problemu otyłości u dzieci wymaga kompleksowej strategii, która obejmuje m.in. tworzenie środowisk promujących prozdrowotny styl życia, w tym zbilansowaną dietę i aktywność fizyczną zarówno wśród małych dzieci, jak i dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, a także osób dorosłych – szczególnie tych planujących założenie rodziny i kobiet w ciąży oraz karmiących.
[1] kraje uczestniczące w badaniu COSI w latach 2022-2024: Albania, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Cypr, Czechy, Czarnogóra, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Gruzja, Grecja, Holandia, Hiszpania, Irlandia, Izrael, Kazachstan, Kirgistan, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Mołdawia, Malta, Macedonia Północna, Niemcy, Norwegia, Polska, Portugalia, Rumunia, Rosja, San Marino, Serbia, Słowacja, Słowenia, Szwecja, Szwajcaria, Tadżykistan, Turcja, Turkmenistan, Uzbekistan, Ukraina, Węgry, Włochy
Piśmiennictwo:
- WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative (COSI). A brief review of results from round 6 of COSI (2022-2024). [dostęp: 13.12.2024]. Dostępny w: https://www.who.int/europe/initiatives/who-european-childhood-obesity-surveillance-initiative-(cosi)
- Fijałkowska A., Dzielska A. (red.): Zdrowie dzieci we wczesnym wieku szkolnym. Raport z badań 2022-2023. IMiDz, Warszawa, 2024 [dostęp z dn.: 13.12.2024]. Dostępny w: https://drive.google.com/file/d/1lr6RoM7UdZMvhA8-DK6vAqSPaKhTU7AY/view
- Fijałkowska A, Oblacińska A, Stalmach M. Nadwaga i otyłość u polskich 8-latków w świetle uwarunkowań biologicznych, behawioralnych i społecznych. Raport z międzynarodowych badań WHO European Childhood Obesity Surveillance Initiative (COSI). IMiDz, Warszawa, 2017 [dostęp z dn.: 16.12.2024]. Dostępny w: https://imid.med.pl/files/imid/Do%20pobrania/Raport%20COSI_kwiecie%C5%84.pdf
Autor dr hab. Joanna Myszkowska-Ryciak, ekspert zewnętrzny | 12.12.2022 | Dzieci przedszkolne i szkolne, Młodzież
Otyłość jest również niezależnym czynnikiem ryzyka innych niezakaźnych chorób przewlekłych, m.in. choroby wieńcowej, nadciśnienia, udaru mózgu, niektórych nowotworów, cukrzycy typu 2, chorób pęcherzyka żółciowego, dyslipidemii, choroby zwyrodnieniowej stawów i dny oraz bezdechu sennego. Osoby z otyłością mają również czterokrotnie wyższe ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 w porównaniu do osób bez otyłości.
W ciągu ostatnich 50 lat liczba osób z otyłością na całym świecie zwiększyła się blisko trzykrotnie – obecnie jest to około 13% dorosłej populacji światowej. Globalna epidemia otyłości obejmuje nie tylko populację osób dorosłych, ale także dzieci i młodzież. Co więcej, jest ona diagnozowana w coraz młodszych grupach wiekowych. Według danych PINUTS w 2016 roku w Polsce, choroba otyłościowa występowała u 1,3% niemowląt w drugim półroczu życia, a odsetek ten wzrastał ponad dwukrotnie u dzieci w wieku 13-36 miesięcy. Prognozy wskazują, że w 2030 roku w Polsce nawet co piąte dziecko w wieku 5-9 lat może być otyłe.
Otyłość jest wynikiem kombinacji wielu przyczyn i czynników sprzyjających jej rozwojowi. Bezpośrednią przyczyną otyłości jest długotrwałe utrzymywanie się dodatniego bilansu energetycznego organizmu jako konsekwencji spożycia energii w ilości przewyższającej jej wydatkowanie. W regulacji bilansu energetycznego organizmu mają znaczenie czynniki genetyczne, jednak biorąc pod uwagę obecną globalną pandemię otyłości nie są one jedyną czy też główną jej przyczyną. Zaobserwowano, że ryzyko otyłości u dzieci obu płci jest istotnie większe w przypadku otyłości występującej u obojga rodziców, natomiast otyłość matki jest istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia otyłości u dziewcząt, jednak nie można wiązać tego jedynie z czynnikami genetycznymi. W dużym stopniu odpowiadają za to nieprawidłowe wzorce żywienia oraz formy spędzania wolnego czasu w domu rodzinnym. Określone geny mogą zwiększać podatność na czynniki środowiskowe, których udział w powstawaniu otyłości prostej (stanowiącej ok. 90% przypadków diagnozowanej otyłości w wieku rozwojowym) jest wiodący.
W przeciwieństwie do populacji dorosłych, gdzie obowiązują jednolite wartości do oceny statusu masy ciała, w przypadku dzieci i młodzieży dostępne są różne kryteria rozpoznawania nadwagi i otyłości tj. oparte na krajowych siatkach centylowych (opracowanych na podstawie pomiarów antropometrycznych populacji dzieci i młodzieży warszawskiej), europejskich siatkach centylowych lub punktach odcięcia (cutt-off points) opracowanych przez International Obesity Task Force (IOTF). Podstawą do zdiagnozowania otyłości w populacji pediatrycznej jest wskaźnik masy ciała BMI (body mass index = masa ciała [kg] / wzrost [m]2) powyżej 95 percentyla dla płci i wieku. Do stwierdzenia otyłości mogą być również stosowane kryteria WHO: dla dzieci poniżej 5 roku życia jest to stosunek masy ciała do wzrostu większy niż 3 odchylenia standardowe powyżej mediany WHO Child Growth Standards, natomiast dla dzieci starszych wartość BMI dla wieku większa niż 2 odchylenia standardowe powyżej mediany WHO Growth Reference.
Otyłości u dzieci nie można bagatelizować, bo już w tym wieku mogą wystąpić jej poważne konsekwencje zdrowotne, takie jak cukrzyca typu II, zaburzenia lipidowe, nadciśnienie czy niealkoholowa choroba stłuszczeniowa wątroby. Otyłość powoduje również negatywne następstwa psychospołeczne i emocjonalne: pogarsza jakość życia chorego, obniża poczucie własnej wartości i samoocenę oraz sprzyja nieakceptowaniu przez rówieśników.
Wbrew obiegowej opinii dzieci nie „wyrastają” z otyłości: 80% otyłych nastolatków będzie borykało się z tym problemem w wieku dorosłym. Sprzyja temu coraz bardziej obesogenne środowisko: reklama i dostęp do słodzonych napojów, wysokoprzetworzonych, bogatych w cukry proste i tłuszcz produktów, żywności fast-food oraz coraz większa powszechność komputerów, tabletów i innych urządzeń elektronicznych sprzyjających nieaktywnej formie spędzania czasu wolnego.
Otyłość jest poważną chorobą, jednak jej rozwój jest zwykle powolny. Jak w przypadku wielu innych chorób przewlekłych, łatwiej jest jej zapobiegać, niż leczyć. Dlatego bardzo ważne jest rozpoznanie problemu już na etapie nadmiernej masy ciała i wprowadzenie odpowiednich modyfikacji stylu życia, tj. zwiększenia aktywności fizycznej i korekty diety zgodnie z zasadami prawidłowego żywienia dla danej grupy wiekowej (szczególnie uwzględnienie co najmniej 5 porcji warzyw i owoców, mleka i naturalnych przetworów mlecznych oraz pełnoziarnistych produktów zbożowych w całodziennym jadłospisie). W tym względzie ważna jest redukcja spożycia cukrów, szczególnie tych pochodzących z napojów i słodyczy. Wytyczne WHO zalecają, aby poziom energii z cukrów wolnych (czyli tych znajdujących się m.in. w napojach, słodyczach ale również w naturalnych sokach owocowych i miodzie) w diecie nie przekraczał 10% całkowitej energii, a dla większych korzyści zdrowotnych był niższy niż 5%. Natomiast wytyczne WHO dotyczące aktywności fizycznej mówią o co najmniej 60 minutach aktywności ruchowej o umiarkowanej lub intensywnej intensywności w ciągu każdego dnia przez cały tydzień. W aspekcie działań profilaktycznych, eksperci podkreślają korzystną rolę wyłącznego karmienie piersią niemowląt, ograniczenia spożycia wysokoenergetycznej żywności ubogiej w składniki odżywcze, ograniczenia spożycia napojów słodzonych cukrem, ograniczenie tzw. czasu ekranowego (do maksymalnie 2 godzin dziennie) oraz promowania aktywnego stylu życia.
W przypadku dzieci kluczowe jest zaangażowanie w proces rodziców i często całej rodziny, która powinna aktywnie wspierać prawidłowe zachowania żywieniowe dziecka. Ponieważ otyli rodzice w mniejszym stopniu postrzegają nadmierną masę ciała swoich dzieci za problem natury zdrowotnej, to działania profilaktyczne powinny obejmować również dzieci o prawidłowej masie ciała pochodzące z rodzin obciążonych choroba otyłościową.
Profilaktyka nadmiernej masy ciała w populacji pediatrycznej powinna obejmować również działania systemowe, związane z tworzeniem prozdrowotnego środowiska, szczególnie w miejscach, w których dzieci i młodzież spędzają dużą część swojego czasu, tj. przedszkolach i szkołach. Dzieci powinny być zachęcane do aktywności ruchowej, natomiast reklama oraz dostęp do słodzonych napojów, żywności fast-food oraz słodyczy powinny być ograniczone.
System żywienia w placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz edukacyjnych powinien zapewniać zbilansowane posiłki z uwzględnieniem zasad prawidłowego żywienia. Edukacja żywieniowa powinna być wprowadzona już na etapie nauczania początkowego i następnie kontynuowana przez cały okres szkolny.
Artykuł opracowany w ramach realizacji Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025; Cel Operacyjny: Profilaktyka nadwagi i otyłości; Zadanie: Szkolenia w zakresie zasad zdrowego żywienia i aktywności fizycznej dla grup zawodowych zaangażowanych w działania na rzecz walki z nadwagą i otyłością (pracodawcy, przemysł spożywczy, menadżerowie zdrowia, zawody medyczne, nauczyciele, pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej).
Literatura:
1. Cole TJ. Establishing a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ 2000, 320:1240–3.
2. Guideline: sugars intake for adults and children. World Health Organization; Geneva: 2015.
3. Myszkowska-Ryciak J., Harton A., Lange E. i wsp. Nutritional Behaviors of Polish Adolescents: Results of the Wise Nutrition—Healthy Generation Project. Nutrients. 2019, 11(7): 1592.
4. Olszanecka-Glinianowicz M., Małecka-Tendera E., Klimek K. i wsp.: Czynniki ryzyka otyłości prostej u dzieci śląskich w wieku 7–9 lat. Endokrynologia Pediatryczna, 2006, 2(15): 31-38
5. Skrzypek M, Krzyszycha RM, Goral K, i wsp.: Postępowanie żywieniowe w leczeniu otyłości u dzieci i młodzieży. Med Og Nauk Zdr. 2021, 27(1): 13–22.
6. Weker H., Barańska M., Riahi A. i wsp. Żywienie niemowląt i małych dzieci w Polsce – badanie PITNUTS 2016. Dev Period Med. 2017, XXI(1) :13-28.
7. WHO discussion paper. Draft recommendations for the prevention and management of obesity over the life course, including potential targets .World Health Organization; Geneva: 2021.
8. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. World Health Organization; Geneva: 2020.