Dezinformacja w świecie medycyny i dietetyki jako realny problem współczesnego świata

Zasięg social mediów

Zasięg mediów społecznościowych w ostatnich latach osiągnął skalę nienotowaną nigdy wcześniej. Szacuje się, że w 2023 roku aktywnie korzystało z nich ponad 4,76 miliarda osób na całym świecie, co stanowiło niemal 60% globalnej populacji. W Polsce z tego rodzaju platform korzysta około 75% osób dorosłych. Stały wzrost liczby użytkowników potwierdza rosnące znaczenie mediów społecznościowych. W 2023 roku w Polsce przybyło ich ponad 400 tysięcy, a obserwowana tendencja ma charakter wzrostowy.

Teoria uczenia się zachowań zdrowotnych, a social media

Już od dzieciństwa kształtują się nasze nawyki i zachowania zdrowotne, głównie dzięki wychowaniu i doświadczeniom społecznym. Teoria społecznego uczenia się, pokazuje, że ludzie uczą się zachowań głównie przez obserwację innych i naśladowanie ich działań. Według Ajzena, obserwacje te mogą wpływać na postawy i normy społeczne, które następnie kształtują nasze zamiary i zachowania.

Przykładem może być:

• dziecko, które widząc, że rodzice regularnie jedzą warzywa i cenią sobie zdrowy styl życia, może przejąć podobne przekonania i sposób jedzenia,
• popularny influencer, przekonany o prozdrowotnym wpływie dużych ilości mięsa, a szkodliwości węglowodanów, może skłonić swoich odbiorców do przejmowania podobnych poglądów i nawyków żywieniowych.

Media społecznościowe wzmacniają mechanizm uczenia się przez naśladowanie – obserwując osoby cieszące się zaufaniem, użytkownicy kopiują ich zachowania, w tym wybory żywieniowe. Szybka forma przekazu może sprawiać, że treści te silnie wpływają na nawyki, nawet jeśli nie mają podstaw naukowych.

Problem dezinformacji zdrowotnej

Popularne media społecznościowe, takie jak X (dawniej Twitter), TikTok, Instagram czy YouTube, stały się ważnym narzędziem do dzielenia się informacjami o zdrowiu i promowaniu zdrowego stylu życia. Mogą docierać do różnych grup odbiorców – pacjentów, opiekunów, studentów czy pracowników ochrony zdrowia, a co za tym idzie, szybko rozpowszechniać ważne treści związane ze zdrowiem. Ich atrakcyjna i angażująca forma sprawia, że nauka o zdrowym stylu życia może stać się przyjemniejsza i łatwiejsza do przyswojenia. Dzięki temu media społecznościowe nie tylko mogą pełnić rolę edukacyjną, ale i kształtującą pożądane zachowania zdrowotne. Mogą także wspierać cele zdrowia publicznego, stając się niezbędnym narzędziem edukacji zdrowotnej. Jednocześnie nie wszystkie treści w social mediach są bezpieczne i zgodne z dowodami naukowymi. Jak podają wyniki z badań naukowych znaczna część informacji pochodzi od pseudospecjalistów lub jest niezgodna z aktualnym stanem wiedzy medycznej. Według danych Instytutu Monitorowania Mediów, w czerwcu 2022 roku, w polskich mediach społecznościowych pojawiło się około 3,6 tys. publikacji na temat suplementów diety, z których jedynie 3% pochodziło od specjalistów. Kluczową rzeczą staje się umiejętność odróżniania rzetelnych treści od tych wprowadzających w błąd. Sygnałem ostrzegawczym powinny być m.in.: szybkie efekty w odchudzaniu czy leczeniu choroby, straszenie pacjenta emocjonalnym językiem, czy negowanie medycyny opartej na dowodach. Warto zwracać uwagę na to, kto publikuje informacje żywieniowe i jakie ma kompetencje zawodowe.

Jak rozpoznać manipulację w sieci?

Twórcy dezinformacji wykorzystują ograniczenia ludzkiego umysłu, mechanizmy wpływu społecznego oraz inne zjawiska psychologiczne, aby realizować cele polityczne, finansowe, ideologiczne lub wizerunkowe.

Eksperci NASK, czyli Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej – Państwowego Instytutu Badawczego sugerują, aby stosować zasadę 5xZ:

1. Zweryfikuj, czy źródło jest wiarygodne
2. Zweryfikuj, prawdziwość i logiczność przedstawionej relacji
3. Zweryfikuj, czy tę samą sytuację potwierdza inne źródło
4. Zweryfikuj, co jest opinią autora, a co jest faktem
5. Zweryfikuj, czy autor zgłosił sytuację odpowiednim służbom, jeżeli jest taka konieczność

Ministerstwo Zdrowia proponuje, aby rozpoznawać nieprawdziwe informacje według podobnych następujących kroków:

• Sprawdź stronę źródłową i oceń jej wiarygodność – czy wygląda profesjonalnie, czy autorzy są znani, jakie są źródła finansowania, czy adres strony i domena są standardowe, a nie egzotyczne lub nietypowe
• Zweryfikuj źródła artykułu – sprawdź, na jakie materiały powołuje się autor i czy są one rzetelne
• Przeanalizuj strukturę tekstu – czy artykuł jest napisany w spokojnym tonie, czy fakty oddzielono od opinii, czy nagłówek odpowiada treści? Wiarygodne materiały unikają przesadnych emocji (np. straszenia)
• Porównaj treść z innymi źródłami – sprawdź, jak temat został przedstawiony na innych wiarygodnych stronach, w tym w publikacjach naukowych, gazetach i specjalistycznych serwisach. Warto korzystać z różnych wyszukiwarek i źródeł
• Przeanalizuj przedstawienie bohaterów i opinii – sprawdź, czy uwzględniono różne punkty widzenia i czy tekst nie powiela stereotypów ani uproszczeń

Aby rozpoznać manipulację w sieci, warto świadomie sięgać po wiadomości spoza własnej bańki informacyjnej i być otwartym na różne opinie, np. obserwując konta czy media, z którymi nie zawsze się zgadzamy. Korzystanie z różnych źródeł pozwala lepiej zrozumieć odmienne postawy. Sygnałami ostrzegawczymi są m.in. obietnice szybkiego odchudzania lub leczenia, straszenie emocjonalnym językiem czy negowanie medycyny opartej na dowodach. Ważne jest też sprawdzanie, kto publikuje informacje żywieniowe i jakie ma kompetencje zawodowe.

Skala problemu dezinformacji w liczbach

W 2025 roku zespół Sergio Segado Fernández przeanalizował 28 dokumentów dotyczących dezinformacji związanej z żywieniem w sieciach społecznościowych. Portale takie jak Instagram (50%) i YouTube (39,28%) zostały zidentyfikowane jako najpopularniejsze platformy rozpowszechniania takich treści, a następnie TikTok (5,13%) i Twitter (10,72%). Ponad 62% przeanalizowanych badań dotyczyło dezinformacji związanej z dietami-cud (14,28%) i COVID-19 (14,28%). Diety te często zawierały niepotwierdzone twierdzenia o szybkiej poprawie stanu zdrowia. Z kolei wiarygodne treści dotyczące odżywiania były głównie udostępniane przez pracowników ochrony zdrowia i organizacje akademickie, ale wiązały się z niskim wskaźnikiem klikalności.

Badania pokazują także, że media społecznościowe takie jak Instagram i Tik Tok, zaczynają stawać się podstawowym źródłem informacji dla pokolenia Z i Alpha w temacie zdrowia i żywienia. Platforma TikTok ma ponad 1 miliard aktywnych użytkowników miesięcznie, a około 63% jego bazy użytkowników stanowią osoby w wieku od 10 do 29 lat, co czyni go bardzo wpływową platformą dla nastolatków. Instagram i YouTube skupiają się na starannie przygotowanych treściach, natomiast TikTok promuje krótkie filmy, kierując się głównie ich popularnością, a niekoniecznie wiarygodnością. W australijskim badaniu, opublikowanym przez zespół Zeng’a z 2025 roku przyjrzano się 250 postom na TikToku związanym z odżywianiem. Specjaliści chcieli ocenić jakość merytoryczną przekazywanych treści. Najczęściej ocenianymi twórcami treści związanych z odżywianiem byli influencerzy wellness (32%) oraz fitness (18%). Dominującymi tematami poruszanymi w ich postach były odchudzanie (34%) oraz przepisy i pomysły na posiłki, w tym filmy typu „Co jem w ciągu dnia” (32%). Posty dotyczące odchudzania zawierały najwięcej całkowicie nieprawdziwych informacji (28%) i często promowały niezdrowe zachowania np. restrykcyjne podejście do diety. Popularne filmy typu „Co jem w ciągu dnia” często zawierają błędne informacje o odżywianiu, co więcej, znaczna ich część nie pochodzi od specjalistów z odpowiednim wykształceniem (np. dietetyków). Dietetycy byli autorami zaledwie 5% analizowanych postów, specjaliści ds. żywienia 4% i inni specjaliści ds. zdrowia 3% i to ta grupa tworzyła najbardziej trafne i wiarygodne treści (42% informacji ogółem). Podane wyniki wskazują na niepokojący trend, że przekazywanie treści o zdrowiu i żywieniu odbywa się przez niewłaściwe osoby. Może to sprzyjać utrwalaniu szkodliwych norm i treści, które przyczyniają się m.in. do rozwoju zaburzeń odżywiania oraz niezadowolenia z własnego ciała, szczególnie wśród młodych odbiorców.

W 2022 roku polski zespół ekspertów przeanalizował łącznie 1189 postów na Instagramie na podstawie wybranych hasztagów, tj.: #nutrition, #nutritionist, #instadiet, #diet i #dietitian. Znaleźli łącznie ponad 114 milionów postów. Ogólna jakość treści dotyczących wiedzy żywieniowej była bardzo niska (93,9% wszystkich postów). Po podziale na kategorię okazało się, że ogólna jakość treści wszystkich postów była słaba i stanowiła odsetek 70,4%. Posty bardzo niskiej jakości stanowiły 23,5%. Tylko 5,8% z nich zostało zaklasyfikowane jak te o umiarkowanej jakości, a <1% dobrej. Autorzy zwracają uwagę, że znaczna część postów opublikowanych z użyciem wymienionych wyżej popularnych hasztagów nie miała charakteru edukacyjnego. Można na tej podstawie stwierdzić, że posty, które mogą nieść wartość edukacyjną dla odbiorców, niestety giną w dużej liczbie konkurencyjnych postów.

Słowem podsumowania

Łatwość dostępu do treści zdrowotnych, w połączeniu z niewystarczającą regulacją dla treści zdrowotnych, sprzyja rozprzestrzenianiu się dezinformacji, szczególnie w obszarze diet i odżywiania. Jak pokazują badania – wiele porad żywieniowych pochodzi od twórców niebędących ekspertami – co sprawia, że przekazywane przez nich treści często nie są zgodne z aktualną wiedzą naukową. Kluczową rolę w przeciwdziałaniu dezinformacji odgrywają instytucje zdrowia publicznego oraz pracownicy ochrony zdrowia, którzy powinni aktywnie tworzyć i promować wiarygodne, przystępne materiały w mediach społecznościowych.

Piśmiennictwo:

1. Godlewska A., Mazurek-Kusiak A.K., Soroka A.: The Role of Social Media in Food Product Choices Made by Polish Consumers. Nutrients. 2025; 17(11): 1801
2. Karbownik M.S. , Horne R. , Paul E. , Kowalczyk E. , Szemraj J.: Determinants of Knowledge About Dietary Supplements Among Polish Internet Users: Nationwide Cross-sectional Study. J. Med. Internet. Res. 2021; 23(4): e25228
3. Kabata P., Winniczuk-Kabata D., Kabata P.M., Jaśkiewicz J., Połom K.: Can Social Media Profiles Be a Reliable Source of Information on Nutrition and Dietetics? Healthcare 2022; 10: 397
4. Segado Fernández S., Jiménez Gómez B., Jiménez Hidalgo P., Lozano-Estevan M.D.C, Herrera Peco I.: Disinformation about diet and nutrition on social networks: review of the literature. Nutr. Hosp. 2025; 42(2): 366-375
5. Zeng M., Grgurevic J., Diyab R., Roy R. #WhatIEatinaDay: The Quality, Accuracy, and Engagement of Nutrition Content on TikTok. Nutrients 2025; 17: 781
6. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – Państwowy Instytut Badawczy [Internet] Warszawa: Dezinformacja w temacie ochrony zdrowia, NASK, 2025 [Dostęp: 25.02.2026]. Dostępne pod adresem: https://www.nask.pl/magazyn/dezinformacja-w-temacie-ochrony-zdrowia
7. Ministerstwo Zdrowia [Internet] Warszawa: Rozpoznawanie nieprawdziwych informacji [Dostęp: 25.02.2026]. Dostępne pod adresem: https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/rozpoznawanie-nieprawdziwych-informacji