Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 nakłada na państwa członkowskie obowiązek przeprowadzania kontroli w celu zapewnienia zgodności żywności wprowadzanej do obrotu z obowiązującymi wartościami NDP (tj. najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałościami pestycydów). Ustanawia ono w tym celu zarówno unijne, jak i krajowe programy kontroli. Badania pozostałości pestycydów w żywności dostępnej na polskim rynku, będące częścią zintegrowanego wieloletniego planu urzędowych kontroli żywności, umożliwiają ocenę bezpieczeństwa konsumentów. Co roku Państwowa Inspekcja Sanitarna pobiera i oznacza poziom pozostałości pestycydów w kilku tysiącach próbek reprezentujących kilkadziesiąt asortymentów produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Próbki są pobierane z obrotu oraz w ramach kontroli granicznej. Partie towaru, w których podczas kontroli granicznej stwierdzono niezgodność z wartościami NDP, nie są wpuszczane na unijny rynek.
W raporcie “Analiza potencjalnego zagrożenia zdrowia konsumentów wynikającego z obecności pozostałości pestycydów w żywności dostępnej na polskim rynku w roku 2023” szczegółowo przedstawiono wyniki badań prowadzonych w Polsce przez Państwową Inspekcję Sanitarną w ramach urzędowej kontroli i monitoringu żywności, w tym oszacowano ryzyko długoterminowe i w przypadku niezgodności z NDP – krótkoterminowe. W 2023 roku badaniom na obecność pozostałości pestycydów w ramach urzędowej kontroli i monitoringu poddano łącznie 6303 próbek żywności (w tym 4863 próbki pobrane na różnych etapach obrotu oraz 1440 pobranych w ramach kontroli granicznej). Po odrzuceniu 51 próbek zatrzymanych podczas kontroli granicznej w związku ze stwierdzeniem niezgodności z wartością NDP, łączna liczba próbek żywności pobranych z obrotu i tych, które po kontroli granicznej trafiły do obrotu stanowiąca podstawę wykonanych obliczeń wyniosła 6220 (tj. 4831 + 1389). Badania wykonano na obecność łącznie pozostałości 491 pestycydów. Spośród 6220 przebadanych próbek żywności, w 2903 próbkach (46,7%) nie stwierdzono pozostałości żadnego pestycydu. W 2949 próbkach (47,4%) stwierdzono obecność pozostałości co najmniej jednego pestycydu na poziomach nie przekraczających odpowiednich wartości NDP. W 368 próbkach (5,9%) stwierdzono przekroczenie wartości NDP dla co najmniej jednego pestycydu. Po uwzględnieniu domyślnej niepewności rozszerzonej 50%, za niezgodne z obowiązującymi wartościami NDP uznano 121 próbek (1,9%). Najczęściej wykrywanymi w 2023 roku pestycydami były fungicydy: azoksystrobina, boskalid, fluopiram, fludioksonil, tebukonazol, kaptan i cyprodynil; insektycyd: acetamipryd oraz jon bromkowy. Produktami, w których stwierdzono największą liczbę pozostałości w przeliczeniu na próbkę były cytryny, rukola, winogrona, grejpfruty (w tym pomelo), mandarynki oraz truskawki (w tym poziomki). Największą liczbę pozostałości różnych pestycydów stwierdzono w badanych próbkach truskawek, winogron, pomidorów, brzoskwiń, ogórków i papryki. Na tej podstawie nie można jednak wyciągać wniosku, że powyższe produkty stanowią zagrożenie dla naszego zdrowia.
Oceniając całościowo wyniki monitoringu i urzędowej kontroli pozostałości pestycydów w żywności prowadzonych w Polsce w 2023 roku należy stwierdzić, że pod względem udziału próbek ocenionych jako zgodne z NDP są one zbliżone do opracowanych przez EFSA wyników uzyskanych w tym samym roku w Unii Europejskiej, Norwegii i Islandii (94,1% vs. 96,3%).
Jednak oceniając udział próbek zgodnych z NDP, w których stwierdzono obecność pozostałości (47,4% vs. 38,3%), w tym próbek, w których stwierdzono obecność dwóch i więcej pozostałości (35,5% vs. 25,5%), a także udział próbek z wynikami przekraczającymi wartość NDP (5,9% vs. 3,7%) to w każdym przypadku były one wyższe w badaniach krajowych niż w badaniach prowadzonych w UE. Różnica ta może jednak częściowo wynikać ze znacznie mniejszego udziału produktów pochodzenia zwierzęcego w badaniach krajowych w porównaniu z danymi z UE (odpowiednio: 4,3% oraz 15,6%). Pozostałości pestycydów w produktach pochodzenia zwierzęcego są bowiem wykrywane sporadycznie. Należy jednak podkreślić, że odsetek próbek uznanych za niezgodne z NDP w badaniach krajowych oraz UE był w 2023 r. praktycznie taki sam (1,9% vs. 2,0%).
Na podstawie uzyskanych wyników, w przypadkach, gdy odsetek wyników pozytywnych dla danego pestycydu w danym produkcie wynosił co najmniej 20%, oszacowano narażenie przewlekłe i scharakteryzowano związane z tym ryzyko dla konsumentów. W przypadku czterech par: banany/bifentryna, olej sojowy/chlorpiryfos, herbata/bifentryna oraz herbata/antrachinon wykonanie ilościowej charakterystyki ryzyka było niemożliwe ze względu na brak możliwości wyznaczenia toksykologicznych wartości odniesienia dla tych substancji czynnych. Ostatecznie więc oszacowano EDI dla 168 kombinacji produkt/pestycyd (obejmujących 50 produktów i 55 pestycydów). Do szacowania narażenia przewlekłego wykorzystano, poza danymi dla krajowej populacji generalnej, kilka dodatkowych diet potencjalnie zbliżonych do polskiego modelu żywienia. Uzyskane wyniki charakteryzowania ryzyka wskazują, że pozostałości pestycydów stwierdzane w produktach spożywczych pobranych z obrotu w 2023 r. nie stwarzały zagrożenia dla zdrowia konsumentów. Wartości szacowanego średnie dziennego pobrania pozostałości pestycydów w populacjach krytycznych były w 91,1% przypadków nie większe niż 1% odpowiedniej wartości akceptowanego dziennego pobrania (ADI). Jedynie w 2 przypadkach oszacowane narażenie długoterminowe przekroczyło 5% odpowiedniej wartości ADI. Dla konserwatywnego scenariusza, w którym w obliczeniach uwzględniono wartości 95. percentyla stężeń, 95,8% wartości oszacowanego narażenia było poniżej 5% odpowiednich wartości ADI. W przypadku obecności pozostałości tego samego pestycydu w co najmniej 20% próbek dwóch lub więcej produktów dodatkowo oszacowano narażenie łączne. Wyniki charakteryzowania ryzyka w zakresie od <0,01 do 23,4% ADI należy ocenić jako nie stwarzające ryzyka dla konsumentów. Wskazuje to na bardzo szeroki margines bezpieczeństwa.
W przypadku wszystkich wyników niezgodnych z wartością NDP (łącznie 131 wyników w 121 próbkach) dokonano szacowania ryzyka krótkoterminowego. W obliczeniach przyjmowano największą, spośród wszystkich Państw Członkowskich, tzw. dużą porcję produktu wyrażoną w g/kg masy ciała. Wielkość narażenia oszacowaną dla dzieci i osób dorosłych odnoszono do odpowiednich wartości ostrej dawki referencyjnej (ARfD). W przypadku 78 niezgodności z NDP, proces charakteryzowania ryzyka wykazał brak potencjalnego zagrożenia dla konsumentów. Potencjalne zagrożenie dla zdrowia poparte oszacowaniem narażenia i scharakteryzowaniem ryzyka wykazano dla 10 niezgodności. W przypadku 43 wyników niezgodnych z NDP, ze względu na m.in. brak możliwości wyznaczenia toksykologicznych wartości odniesienia, kierując się zasadą minimalizowania ryzyka uznano a priori, że należy je uznać za potencjalne zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Dotyczyło to niezgodności dla bifentryny, chlorotalonilu, chlorpiryfosu, chlorpiryfosu metylu, fenobukarbu, iprodionu, linuronu i tlenku etylenu. Ostatecznie uznano, że 48 spośród 121 próbek żywności, w których stwierdzono niezgodności z NDP mogło stanowić potencjalne zagrożenie dla konsumentów.
Uwzględniając fakt, że przyjęte scenariusze i modele obliczeniowe stosowane w szacowaniu narażenia i charakteryzowaniu ryzyka z założenia przeszacowują wyniki można ogólnie ocenić, że pozostałości pestycydów w żywności dostępnej na krajowym rynku w 2023 r. nie stwarzały zagrożenia dla zdrowia. Konieczne jest jednak stałe prowadzenie urzędowej kontroli i monitoringu jako metody oceny jakości zdrowotnej żywności dostępnej w obrocie. Należy zwrócić szczególną uwagę na wyjaśnianie przyczyn występowania w krajowych produktach niezgodności z wartościami NDP pozostałości substancji czynnych, które ze względu na swoją toksyczność zostały wycofane ze stosowania (np. linuron czy chlorpiryfos). Powinno to skutkować objęciem ich producentów wzmożoną kontrolą zharmonizowaną z działaniami Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa odpowiedzialnej m.in. za nadzór nad właściwym stosowaniem środków ochrony roślin, podległej ministrowi właściwemu do spraw rolnictwa.
