Eksperci nie mają wątpliwości, że spożywanie napojów energetycznych przez dzieci i młodzież wiąże się z ryzykiem zdrowotnym. Wynika to przede wszystkim z działania substancji psychoaktywnych na organizm pozostający w fazie rozwoju, w tym zwłaszcza na centralny układ nerwowy, a co za tym idzie ze zwiększonej wrażliwości na stymulanty. U osób regularnie pijących napoje energetyczne, w porównaniu do niepijących lub pijących je sporadycznie częściej stwierdza się bóle głowy, problemy żołądkowo-jelitowe, nadpobudliwość, wahania nastroju, poczucie lęku, a nawet epizody sercowo-naczyniowe. Ponadto kofeina, będąca podstawowym składnikiem tych napojów może pogarszać jakość snu, który w tym wieku jest niezbędnym czynnikiem optymalnego wzrostu organizmu. Dane ze Stanów Zjednoczonych wskazują także na wzrost liczby młodych osób zgłaszających się na oddziały ratunkowe po pomoc medyczną z powodu nagłych skutków zdrowotnych.
W związku z tym coraz więcej krajów podejmuje działania na rzecz ograniczenia spożycia napojów energetycznych przez dzieci i młodzież. Szacuje się, że w 55 krajach na świecie produkty te objęto podatkiem, w 33 istnieje zakaz sprzedaży napojów energetycznych w szkołach, a w 23 krajach inne formy ograniczenia sprzedaży. Dla przykładu, w Szwecji ustanowiono zakaz sprzedaży napojów energetycznych osobom poniżej 15 lat, w Litwie osobom nie mającym 18 lat, a w Wielkiej Brytanii supermarkety dobrowolnie zrezygnowały ze sprzedaży tych napojów młodzieży w wieku poniżej 16 lat. 1 stycznia 2024 r. zakaz sprzedaży napojów energetycznych (klasyfikowanych według ustawy jako napoje z dodatkiem kofeiny w ilości powyżej 150 mg/l lub z dodatkiem tauryny) osobom nie mającym 18 lat wszedł w życie w Polsce i dotyczy również sprzedaży w automatach. Warto pamiętać, że wcześniej (od stycznia 2021 r.) napoje energetyczne, tak jak wszystkie napoje słodzone i napoje z kofeiną zostały w naszym kraju objęte podatkiem.
Przed wprowadzeniem w Polsce zakazu sprzedaży spożywanie napojów energetycznych deklarowało 46-66% ankietowanej młodzieży w wieku 11-19 lat. Podobnie jak w innych krajach prawdopodobieństwo picia napojów przez nastolatków rosło wraz z każdym rokiem życia. W świetle jednego z badań w wieku 10 lat piło je 27% dzieci, w wieku 12 lat – 47%, a w wieku 14 lat aż 65% dzieci. W Europie napoje energetyczne pije średnio 68% młodzieży w wieku 10-18 lat, a w USA według różnych badań od 43% do 77%.
Co zmieniło się po ustanowieniu zakazu sprzedaży?
Niewielka liczba opublikowanych dotychczas badań nie pozwala na formułowanie generalnych wniosków, ale pierwsze wyniki nie są zbyt optymistyczne. Jedno z trzech zrealizowanych badań, na grupie prawie 1700 uczniów w wieku 12-17 lat w trzech województwach (mazowieckim, łódzkim, lubelskim), przeprowadzone przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy w okresie luty-czerwiec 2025 r. wykazało, że odsetek uczniów pijących napoje energetyczne zmniejszył się nieznacznie. W ostatnim miesiącu przed badaniem spożywanie napojów zadeklarowało ponad 41% uczniów, przy czym w szkołach średnich odsetek ten był zdecydowanie wyższy (47%), w porównaniu do szkół podstawowych (22%). Nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy w spożywaniu napojów przez chłopców i dziewczęta. Wśród uczniów pijących, problem częstego sięgania po napoje (czyli, codziennie, prawie codziennie albo 3-4 razy w tygodniu) w szkołach średnich dotyczył ponad 27% uczniów, a w szkołach podstawowych 18%.
Tylko niewielki spadek popularności napojów energetycznych stwierdzono także w drugim badaniu przeprowadzonym przez Uniwersytet Rzeszowski, wśród 999 nastolatków w wieku 15–17 lat z regionu podkarpackiego, w okresie marzec – kwiecień 2024 r. W tym przypadku ponad 52% młodzieży zadeklarowało, że spożywa napoje energetyczne, chociaż większość zmniejszyła wypijane ilości. Znacznie lepszą sytuację wykazało trzecie badanie przeprowadzone przez Instytut Sportu – Państwowy Instytut Badawczy wśród 1530 nastolatków w wieku 11-15 lat trenujących piłkę ręczną, w okresie maj – sierpień 2025 r. W porównaniu do badania z okresu przed wprowadzeniem zakazu odsetek osób spożywających napoje energetyczne spadł znacznie (19% vs. 46%), co może sugerować, że młodzież uprawiająca sport zareagowała na zakaz bardziej rozsądnie. Wszystkie trzy badania wykazały, że głównym powodem sięgania po napoje energetyczne był ich dobry smak, co jest spójne z dotychczasowymi wynikami badań w Polsce i na świecie.
Z powodu braku w piśmiennictwie danych z krajów, gdzie zakazy sprzedaży wprowadzono znacznie wcześniej nie można porównać skuteczności regulacji prawnych w skali międzynarodowej.
Opinie młodzieży o skuteczności zakazu
W ciągu pierwszego roku funkcjonowania zakazu sprzedaży napoje energetyczne w sklepach stacjonarnych próbowało kupować 34% ankietowanych osób niepełnoletnich. Jednakże, tylko co piąty kupujący uczeń stwierdził, że przy próbie zakupu zawsze spotkał się z koniecznością okazania dokumentu pełnoletności, a zdaniem aż 38% uczniów sprzedawcy nigdy nie odmówili im sprzedaży napojów. Jednocześnie większość młodzieży (58%) uważa, że zakaz nie stanowi problemu w zdobyciu napojów, a najczęściej wymienianą metodą był zakup za pośrednictwem osób dorosłych (na ogół starszych kolegów, rodzeństwa, ale niejednokrotnie też rodziców).
W tym miejscu warto zacytować opublikowane ostatnio badanie, o tym co Polacy sądzą na temat wprowadzonych restrykcji sprzedaży napojów energetycznych. Wykazało ono, że ustanowienie zakazu sprzedaży osobom niepełnoletnim popiera ponad 87% ankietowanych osób dorosłych, aczkolwiek poparcie to wyraźnie rosło wraz z wiekiem i w grupie 18-29 lat było najniższe. Warto przy tym podkreślić, że tylko mniej niż połowa osób wierzy, że zakaz jest efektywny w ograniczeniu dostępności młodzieży do napojów, a 1/3 ankietowanych stwierdziła, że w okresie ostatniego miesiąca przed badaniem widziała nastolatków pijących takie napoje. Polacy dosyć zgodnie opowiadają się też za wprowadzeniem zakazu reklamy napojów energetycznych.
Pogląd młodzieży o szkodliwości energetyków
Ponad połowa badanych uczniów (57%) twierdzi, że ustanowienie zakazu sprzedaży napojów energetycznych nie przekonało ich o szkodliwym wpływie napojów na zdrowie dzieci i młodzieży. Dla porównania, w przypadku dorosłych Polaków napoje te jako szkodliwe postrzega aż 83% ankietowanych. Uczniowie podważający szkodliwość napojów energetycznych dla młodego organizmu piją je znacznie częściej niż uczniowie uznający je za ryzykowne dla zdrowia (54% vs. 24%). Wśród dzieci w wieku 11-13 lat, te które sądzą, że napoje energetyczne mogą być pite w tak młodym wieku, w praktyce odsetek pijących jest kilkakrotnie większy (67%), niż wśród tych, które sądzą odwrotnie (16%).
Podsumowanie
Wyniki dotychczasowych badań sugerują, że wprowadzenie w Polsce zakazu sprzedaży napojów energetycznych osobom niepełnoletnim nie zmniejszyło znacząco problemu ich picia przez młodzież. Jednakże, zarówno mała ilość danych, w tym brak badania na reprezentatywnej, ogólnopolskiej grupie nastolatków, jak i stosunkowo krótki czas obowiązywania zakazu powoduje, że nie należy jeszcze wyciągać definitywnych wniosków na temat skuteczności wprowadzonej regulacji.
Piśmiennictwo:
- Wierzejska R.E., Taraszewska A.M., Wiosetek-Reske A. i wsp.: Consumption of energy drinks and attitudes among school students following the ban on sales to minors in Poland. Nutrients, 2025, 17,
- Musz, P., Smorąg W., Ryś G. i wsp.: The frequency, preferences, and determinants of energy drink consumption among young Polish people after the introduction of the ban on sales to minors. Nutrients, 2025, 17, 2689.
- Granda D., Malczewska-Lenczowska J., Surała O. i wsp.: Before and after the ban: energy drink consumption among physically active Polish youth. Biol. Sport, 2025 42(4):381-392.
- Antonio J., Antonio B., Arent S.M. i wsp.: Common questions and misconceptions about energy drinks: what does the scientific evidence really show? Nutrients, 2024, 17(1):67.
- Nowak D., Jasionowski A.: Analysis of the consumption of caffeinated energy drinks among Polish adolescents. J. Environ. Res. Public Health, 2015, 12, 7910–7921.
- Dzielska A., Okulicz-Kozaryn K.: Używanie substancji psychoaktywnych i picie napojów energetyzujących przez młodzież w wieku 11-15 lat. Wyniki badań HBSC 2021/2022. Serwis Informacyjny Uzależnienia, 2023, 4, 35–40.
- Żyłka K., Ocieczek A.: Attitudes of Polish adolescents towards energy drinks. Part 2. Are these attitudes associated with energy drink consumption? Agri. Environ. Med.,. 2022, 29, 543–553.
- Mularczyk-Tomczewska P., Lewandowska A., Kamińska A. i wsp.: Patterns of energy drink use, risk perception, and regulatory attitudes in the adult Polish population: Results of a cross-sectional survey. Nutrients, 2025, 17, 1458.
- Wierzejska R., Wolnicka K., Jarosz M. i wsp.: Caffeine intake from carbonated beverages among primary school-age children. Dev. Period Med., 2016; 20(2):150-156.
- Ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o zdrowiu publicznym oraz niektórych innych ustaw. Dz. U. z dnia 28 sierpnia 2023 r., poz. 1718
