Dieta wegetariańska/wegańska – definicje
Międzynarodowa Unia Wegetariańska (International Vegetarian Union – IVU) definiuje wegetarianizm jako dietę opartą na roślinach, w tym m.in. grzybach, algach, wykluczającą wszelkie mięso zwierzęce (np. wołowinę, drób, wieprzowinę, ryby, owoce morza). Dieta wegańska z kolei wyklucza spożywanie wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego, czyli oprócz mięsa zwierzęcego, również innych produktów, w tym jaj, nabiału i miodu (1).
Miejsce pochodzenia żywności jako jeden z czynników wpływających na wybory konsumenckie – raport JRC
W krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce, kwestie dotyczące etykietowania żywności regulowane są prawnie, przede wszystkim poprzez rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności (…) (2). Zgodnie z tym rozporządzeniem istnieje obowiązek zamieszczania na większości produktów spożywczych informacji takich jak np. wykaz składników czy informacja o wartości odżywczej produktu. Ponadto przepisy ww. rozporządzenia dopuszczają możliwość zamieszczania na etykietach informacji nieobowiązkowych. Artykuł 36 ww. rozporządzenia zawiera także zapisy zapowiadające ustanowienie przez Komisję Europejską wymogów w odniesieniu do informacji na etykietach produktów, mówiących o tym, czy dana żywność jest odpowiednia dla wegetarian lub wegan (2). W 2018 roku skierowana została do Komisji obywatelska inicjatywa, w której przedstawiono postulat informujący, że wegetarianie i weganie w całej UE mają trudności z identyfikacją odpowiedniej żywności. Aby upewnić się, że mogą nabyć dany produkt spożywczy, muszą uważnie przeczytać wykaz jego składników, zwracając przy tym szczególną uwagę na dwuznaczne składniki, które mogą być zarówno pochodzenia roślinnego, jak i zwierzęcego. Dlatego w ramach ww. inicjatywy zaproponowano wprowadzenie przepisów nakazujących, by etykiety na wszystkich produktach spożywczych zawierały jeden z trzech prostych nadruków wskazujących czy dany produkt jest: niewegetariański, wegetariański lub wegański (3). Dotychczas kwestie dotyczące znakowania żywności jako wegetariańskiej bądź wegańskiej nie zostały uregulowane prawnie na poziomie unijnym, dlatego stosowane w tym zakresie oznaczenia na etykietach wciąż mają charakter nieobowiązkowy (4).
W związku z brakiem regulacji prawnych na poziomie unijnym, podejmowane są różne dobrowolne inicjatywy, również w postaci tworzenia krajowych przepisów prawnych, dotyczące dobrowolnego umieszczania na żywności oznaczeń mających na celu pomóc konsumentom w zidentyfikowaniu produktów odpowiednich dla wegan/wegetarian.
W Polsce aktualnie obowiązuje rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r. w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych (z późniejszymi zmianami), zgodnie z którym w oznakowaniu środka spożywczego mogą być podane informacje:
- „produkt może być spożywany przez wegetarian” albo „odpowiedni dla wegetarian” – pod warunkiem, że środek ten nie zawiera składników pozyskanych ze zwierząt lub że produkty pozyskane ze zwierząt nie były używane w procesie jego produkcji;
- „produkt może być spożywany przez wegan” albo „odpowiedni dla wegan” – pod warunkiem, że środek ten nie zawiera żadnych składników pochodzenia zwierzęcego lub że produkty pochodzenia zwierzęcego nie były używane w procesie jego produkcji (5).
Jak jednak wspomniano wcześniej, powyższe informacje stosowane są przez producentów na zasadzie dobrowolności.
Obecnie w wielu krajach, również w Polsce, powszechnie stosowane jest inne dobrowolne oznaczenie żywności wegetariańskiej i wegańskiej, tzw. „V-Label”, które ma postać zielonej litery V z liściem w prawym górnym rogu, umieszczonej na żółtym tle. „V-Label” został utworzony w latach 70. XX wieku we Włoszech i zgodnie z informacjami zamieszczonymi na stronie internetowej poświęconej temu symbolowi, kilka badań przeprowadzonych w ostatnich latach w Europie Środkowej wskazuje, że jest to obecnie najbardziej znane oznaczenie produktów wegetariańskich i wegańskich (6).
Wegańskie zamienniki – nazewnictwo na etykietach
Warto też zaznaczyć, że w celu uniknięcia wprowadzania konsumentów w błąd w odniesieniu do klasy sprzedawanych produktów, zapisy ww. rozporządzenia wprowadziły zakaz stosowania takich określeń jak „najwyższa jakość”, „premium” lub podobnych sformułowań, które nie są uregulowane jako określenia rzeczywistej jakości produktu. Mogą z kolei być stosowane informacje faktyczne, które nie wprowadzają konsumenta w błąd, takie jak np. „transport lotniczy” (5). Na rynku dostępnych jest coraz więcej produktów spełniających wymagania dla produktów wegetariańskich i/lub wegańskich, a jednocześnie do złudzenia przypominających wyglądem produkty powszechnie stosowane przez osoby spożywające produkty pochodzące od zwierząt. Do takich produktów należą np. roślinne napoje stosowane jako alternatywy mleka, czy też roślinne burgery.
W 2017 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) ogłosił wyrok, w którym wskazał, że zgodnie z istniejącymi przepisami, stosowanie nazwy „mleko” w celach wprowadzania do obrotu danego produktu lub jego reklamy, jest zastrzeżone wyłącznie dla mleka pochodzenia zwierzęcego. Ponadto, z wyjątkiem wyraźnie przewidzianych przypadków, istniejące przepisy zastrzegają nazwy, takie jak: „śmietana”, „bita śmietana”, „masło”, „ser” i „jogurt”, wyłącznie dla przetworów mlecznych, tzn. produktów pochodzących z mleka.
Powyższy wyrok TSUE skutkował tym, że z etykiet roślinnych zamienników mleka i jego przetworów zniknęły ww. nazwy zastrzeżone i nie wolno ich już stosować nawet w przypadku zamieszczenia na etykiecie dodatkowej wzmianki lub opisu wskazującego na roślinne pochodzenie danego produktu. Trybunał uznał bowiem, że nawet w takim przypadku istniałoby ryzyko wprowadzania konsumentów w błąd (7).
Natomiast w przypadku wegańskich zamienników produktów mięsnych, takich jak np. „kotlet” czy „kiełbasa”, w październiku 2024 r. TSUE wydał wyrok, w którym stwierdził, że nie można zakazać stosowania terminów tradycyjnie związanych z produktami pochodzenia zwierzęcego w znakowaniu produktów zawierających białko roślinne, jeśli terminy te nie są zastrzeżone przepisami prawa (8).
W 2025 r. Parlament Europejski (PE) podjął próbę prawnego uregulowania powyższej kwestii poprzez zastrzeżenie nazw, takich jak np.: stek, eskalopki, kiełbasa, burger, czy hamburger, jako możliwych do stosowania wyłącznie w odniesieniu do produktów zawierających mięso. Na razie jednak są to prace wstępne i nie skutkują zmianami w sposobie znakowania produktów dla wegetarian/wegan (9).
Podsumowanie
Zamieszczane na etykietach produktów spożywczych obowiązkowe informacje, jak np. wykaz składników czy informacja o wartości odżywczej, stanowią cenne źródło wiedzy o danym produkcie. Informacje zamieszczane na zasadzie dobrowolności, np. informacja, że dany produkt jest odpowiedni dla wegetarian bądź wegan mogą stanowić istotne uzupełnienie przekazu. Obowiązujące w Polsce przepisy, jak również stosowanie międzynarodowych symboli, np. V-label stwarzają możliwość łatwej identyfikacji produktów wegetariańskich/wegańskich przez osoby, które takich produktów poszukują.
Piśmiennictwo
- https://ivu.org/definitions.html (dostęp online: 20.11.2025)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1924/2006 i (WE) nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji 87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji 1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady, dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji (WE) nr 608/2004 (z późniejszymi zmianami)
- Decyzja Komisji (UE) 2018/1701 z dnia 7 listopada 2018 r. w sprawie proponowanej inicjatywy obywatelskiej „Obowiązkowe znakowanie środków spożywczych jako niewegetariańskie/wegetariańskie/wegańskie”
- Sprawozdanie specjalne: Etykietowanie żywności w UE Konsumenci mogą zagubić się w gąszczu etykiet, Europejski Trybunał Obrachunkowy, 2024
- Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2014 r.
w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów środków spożywczych (z późniejszymi zmianami) - https://www.v-label.com/pl/o-nas/historia-v-label/ (dostęp online: 30.06.2025)
- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej KOMUNIKAT PRASOWY nr 63/17 Luksemburg, 14 czerwca 2017 r. Wyrok w sprawie C-422/16 Verband Sozialer Wettbewerb eV / TofuTown.com GmbH
- Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej KOMUNIKAT PRASOWY nr 168/24 Luksemburg, 4 października 2024 r. Wyrok Trybunału w sprawie C-438/23 | Protéines France i in.
- https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-10-2025-0161_EN.html (dostęp online: 20.11.2025).
Zadanie realizowane ze środków Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025, finansowane przez Ministra Zdrowia.
