Czym jest nadwrażliwość na salicylany?
Nadwrażliwość na substancje może mieć różne podłoże – zarówno immunologiczne jak i bez udziału układu odpornościowego. Podłoże niektórych reakcji nie jest do końca znane i jest tak między innymi w przypadku nadwrażliwości na salicylany. Jest to niespecyficzna reakcja pseudoalergiczna występująca po kontakcie z kwasem salicylowym, jego pochodnymi lub innymi związkami o podobnej budowie. Jej dokładny mechanizm nie został w pełni zbadany, lecz wiadomo, że zdecydowanie częściej występuje ona u osób ze zdiagnozowaną astmą oskrzelową.
Diagnostyka
W celu wykluczenia lub potwierdzenia nadwrażliwości na salicylany zwykle wykonywana jest próba prowokacji polegająca na podawaniu aspiryny w warunkach szpitalnych. Jest ona niestety obarczona ryzykiem, dlatego alternatywnie stosowane są badania krwi lub dieta eliminacyjna wraz z obserwacją nasilenia/łagodzenia dolegliwości.
Objawy nadwrażliwości na salicylany
Najczęstszymi objawami nadwrażliwości na salicylany jest przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (często powikłane polipami) oraz astma oskrzelowa (w tym przypadku astma aspirynowa). Współwystępowanie tych dolegliwości nazywane jest triadą aspirynową. Objawy mogą być jednak mniej specyficzne i przejawiać się w postaci zmian skórnych, duszności, niedrożności nosa, kataru, nudności, bólów brzucha czy biegunek. Może także pojawić się pokrzywka, obrzęk naczyniowo-ruchowy, a nawet wstrząs anafilaktyczny, stanowiący bezpośrednie zagrożenie życia.
Kiedy występują objawy?
Reakcje nadwrażliwości na salicylany pojawiają się po zażyciu NLPZ, ale również pokarmów zawierających salicylany czy ich pochodne. Można je również spotkać w kosmetykach czy innych wyrobach medycznych, dlatego należy kontrolować skład używanych produktów. Czasem może również dojść do reakcji krzyżowych z substancjami o podobnej budowie do kwasu acetylosalicylowego, takimi jak:
- Aromaty sztuczne i naturalne
- Barwniki azowe E107, E110, E122-124, E128, E129, E151, E154, E155
- Sztuczne barwniki spożywcze E104 (czerwony) i E102 (żółty)
- Benzoesany E213-219
- Mentol, mięta
- Olejki eukaliptusowe
- Inne dodatki E320-321
Zawartość tych składników można sprawdzić na etykiecie produktu przed jego spożycie/zakupem. Część pokarmów zawiera natomiast naturalnie występujące salicylany, a ich spożycie również może skutkować wystąpieniem objawów nadwrażliwości.
Dieta niskosalicylanowa (potocznie nazywana aspirynową)
Osobom ze zdiagnozowaną nadwrażliwością na salicylany zaleca się bezwzględne unikanie wybranych leków oraz dietę o niskiej zawartości salicylanów. Zawartość salicylanów w wybranych produktach została przedstawiona w poniższej tabeli.
| Zawartość salicylanów [mg/100g] /grupa produktów | Śladowa (<0,1) | Niska (0,1-0,24) | Średnia (0,25-0,49) | Wysoka (0,5-1) | Bardzo wysoka (>1) |
| Warzywa | Czosnek Dynia Groch żółty Kapusta biała i zielona Kiełki fasoli mung Papryka Sałata lodowa Seler Soczewica Soja Ziemniaki białe (bez skórki) | Brukselka Burak Cebula Chrzan Cukinia Fasola Kalafior Kapusta czerwona Koper świeży Pietruszka świeża Por Rzepa Szalotka Szczypiorek Szparagi świeże Ziemniaki białe (ze skórką) | Buraczki Fasolka szparagowa zielona Kukurydza z puszki Marchew Ogórek Oliwki czarne Pasternak Pomidorki koktajlowe Szpinak mrożony | Bakłażan (bez skórki) Bataty Bób Brokuły Kiełki Kukurydza świeża Marchew Oliwki czarne Pomidory świeże Pomidory z puszki Sałata (z wyjątkiem lodowej) Sok pomidorowy Szparagi konserwowe Szpinak świeży Ziemniaki czerwone | Bakłażan (ze skórką) Cykoria Ogórki konserwowe Oliwki zielone Rzodkiewki |
| Owoce | Banany Gruszki (bez skórki) Grana Jabłka Golden Delicius (bez skórki) Papaja | Limonka Mandarynka Marakuja Pomidor drzewiasty | Arbuz Cytryna Jabłka Red Delicious Figi świeże Kaki Kiwi Mango Nektarynka Rabarbar | Brzoskwinie Grejpfrut Gruszka (ze skórką) Liczi Śliwka Wiśnie Winogrona | Ananas Awokado Daktyle Borówki Jabłka (poza odmianami Delicious) Gujawa Jagody Jeżyny Maliny Melon cantaloupe Morela Pomarańcze Porzeczki Suszone owoce Truskawki Żurawina |
| Mięso i jaja | Jaja Mięso nieprzetworzone Owoce morza (z wyjątkiem krewetek) Podroby (z wyjątkiem wątróbki) Ryby | Krewetki Wątróbka | |||
| Nabiał | Jogurt naturalny Mleko Sery (z wyjątkiem sera pleśniowego blues veined) Śmietana | Ser pleśniowy blue veined | |||
| Produkty zbożowe | Amarantus Gryka Orkisz Owies Proso Pszenica Ryż Żyto | Kukurydza | |||
| Tłuszcze | Masło Oleje słonecznikowy, sojowy tłoczone na zimno i bez dodatków | Masło klarowane | Olej arachidowy Olej kokosowy Olej kukurydziany Olej migdałowy Oliwa z oliwek Olej sezamowy Olej z orzechów włoskich | ||
| Orzechy, nasiona, pestki | Mak | Orzechy laskowe Orzechy nerkowca Orzeszki piniowe Słonecznik | Kokos Masło orzechowe Orzechy włoskie Sezam | Wiórki kokosowe Pistacje | Fistaszki (orzechy arachidowe) Migdały Orzechy makadamia |
| Napoje | Kawa bezkofeinowa Napój ryżowy Napój sojowy Woda | Gin Whisky Wódka | Coca-cola Kawa orkiszowa Kawa z mniszka Rumianek Sok gruszkowy | Brandy Herbata z dzikiej róży Likiery Piwo Sherry | Herbata (z teiną) Kawa Kawa zbożowa z cykorią Koncentraty owocowe Napar miętowy Napar z morwy białej Napoje owocowe Rum Soki owocowe (poza gruszkowym) Soki warzywne Wina |
| Środki słodzące | Cukier Syrop klonowy | Karmel | Melasa | Lukrecja Miody | |
| Zioła i przyprawy | Sos sojowy Sól morska Szafran | Imbir Pietruszka | Kolendra Ocet słodowy | Kozieradka Sos tabasco | Anyż Bazylia Curry Cynamon Czosnek Estragon Gałka muszkatołowa Garam masala Goździki Kardamon Kminek Koperek Kurkuma Liść laurowy Lukrecja Mięta Musztarda Ocet balsamiczny Oregano Papryki Pieprz Rozmaryn Seler suszony Szałwia Tymianek Ziele angielskie |
| Inne | Kakao Tofu | Aromaty Drożdże Glony Grzyby Sztuczne barwniki | Musztarda Ocet cydrowy Ocet winny |
Zawartość salicylanów w poszczególnych produktach może być zmienna zależnie od czynników środowiskowych.
Podsumowując dane z powyższej tabeli niewskazane będą przede wszystkim:
- Produkty marynowane
- Produkty wysokoprzetworzone
- Słodycze
- Większość owoców (szczególnie jagodowe oraz suszone)
- Zioła i przyprawy
Dobrze tolerowane powinny być produkty o niskiej zawartości salicylanów jak:
- Jaja
- Mięso i podroby
- Owoce morza
- Nabiał
- Strączki
- Produkty zbożowe
- Ryby
- Tłuszcze roślinne (poza tymi z orzechów lub oliwą z oliwek), masło, margaryna
Chcąc wybierać produkty o mniejszej zawartości salicylanów warto również zwrócić uwagę na fakt, iż ich ilość maleje wraz z obróbką termiczną i dojrzewaniem. Warto więc wybierać owoce i warzywa bardziej dojrzałe, a także poddawać żywność obróbce termicznej (takiej jak gotowanie czy pieczenie).
Poziom tolerancji salicylanów
Przybliżona zawartość salicylanów, która może powodować objawy u osób z nadwrażliwością to dawka powyżej 0,5 mg na 100g spożytego pokarmu. Ilość salicylanów, którą organizm będzie tolerować jest jednak indywidualna dla poszczególnych osób. Dodatkowo może dojść do zmiany tolerancji pod wpływem stresu (obniżenie tolerancji), przyjmowanych leków, stanu fizjologicznego (np. występujące infekcje) czy czynników środowiskowych.
Niedobory żywieniowe
Niestety restrykcyjna dieta niskosalicylanowa może być również uboga w składniki wartościowe dla organizmu, szczególnie w połączeniu z obniżeniem jej kaloryczności. Porównując różne rodzaje diet redukcyjnych (na poziomie ok. 1500 kcal) była ona jedną z najuboższych w składniki odżywcze – szczególnie pod kątem błonnika, wapnia, potasu, jodu czy kwasu alfa-linolowego. Zwiększenie kaloryczności do 2000-2500 kcal zmniejszało ryzyko niedoborów.
Jednocześnie warto wziąć pod uwagę, że brakuje szeroko zakrojonych, długotrwałych badań dotyczących skuteczności diety niskosalicylanowej u osób z nadwrażliwością. Istnieją jednak przesłanki sugerujące, że ograniczenie salicylanów może przynieść realną poprawę stanu pacjenta i redukcję odczuwanych przez niego objawów. Warto więc skorzystać z pomocy dietetyka, który pomoże dostosować ograniczenia do indywidualnych nawyków żywieniowych przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka niedoborów.
Podsumowanie
W przypadku osób ze zdiagnozowaną nadwrażliwością na salicylany zalecane jest ograniczenie ich przyjmowania (również wraz z dietą). Wprowadzenie diety niskosalicylanowej może poprawić subiektywne odczuwanie objawów, a także wspomóc leczenie przewlekłej pokrzywki, nieżytu nosa oraz astmy oskrzelowej aspirynowej. Należy jednak pamiętać, że tolerancja na salicylany jest indywidualna i zależna m.in. od czynników pozadietetycznych.
Piśmiennictwo:
- Bartuzi M, Ukleja-Sokołowska NE. Salicylate intolerance and modern diet. Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology. 2022;9(1):41-48;
- Momora A, Krupa J. Znaczenie i zastosowanie diety niskosalicylanowej. Public Health Forum 2019;V(XIII)1(48):34-48
- Ignacak Maria, Mastalerz Lucyna: Dieta ubogosalicylanowa w nadwrażliwości na niesteroidowe leki przeciwzapalne, Przegląd Lekarski, 2015, vol. 72, no. 12, pp.759-762;
- Skypala IJ, Williams M, Reeves L, Meyer R, Venter C. Sensitivity to food additives, vaso-active amines and salicylates: a review of the evidence. Clin Transl Allergy. 2015;5:34.
- Kęszycka PK, Lange E, Gajewska D. Effectiveness of Personalized Low Salicylate Diet in the Management of Salicylates Hypersensitive Patients: Interventional Study. Nutrients. 2021;13(3):991. Published 2021 Mar 19.
- Szczuko M, Romaniuk R. Low salicylate diet and the possibility of nutrient deficiencies. Pomeranian J Life Sci 2016; 62: 18-24
- Wood A, Baxter G, Thies F, et al. A systematic review of salicylates in foods: estimated daily intake of a Scottish population. Mol Nutr Food Res 2011; 55: S7-14.
- Swain AR, Dutton SP, Truswell AS. Salicylates in foods. J Am Diet Assoc. 1985;85(8):950-960.
