Czym jest żywność wygodna?
Pojęcie żywności wygodnej sięga lat 60. XX w., choć w Polsce po raz pierwszy pojawiło się w 1993 roku jako tłumaczenie terminu „convenience food”. Według zaproponowanej wówczas definicji żywność wygodna to taka, która „wymaga niewielkiego nakładu pracy i krótkiego czasu przygotowania do konsumpcji”. Jednak jest to pojęcie stosunkowo szerokie i trudne do jednoznacznego wyjaśnienia. Do żywności wygodnej, zależnie od definicji, zaliczyć można zarówno dania typu fast food, przekąski i produkty paczkowane, konserwy, dania typu instant, słodycze, jak i jedzenie na wynos oraz gotowe posiłki, a nawet mrożone warzywa. Przykładowo w przemyśle piekarniczym żywność typu „convenience” to bułki, grzanki czy ciasta, w przemyśle mięsnym – kotlety, burgery, krokiety, a w przemyśle warzywno-owocowym – sałatki, surówki oraz obrane i porcjowane owoce i warzywa. Wspólnym elementem we wszystkich przykładach jest stosunkowo niewielkie zaangażowanie konsumenta w przygotowanie posiłku. Żywność wygodną można określić jako produkty gotowe do bezpośredniego spożycia lub wymagające niewielkiej obróbki kulinarnej, a jednocześnie porcjowane i pakowane w sposób szczególnie dogodny dla konsumenta.
Popularność żywności wygodnej wzrasta w ostatnich latach m.in. ze względu na zmiany zachowania społeczeństwa i rozwój technologiczny. Wśród czynników wpływających na częstsze korzystanie z tego typu żywności wymienić można:
- zwiększenie liczby gospodarstw jedno- i dwuosobowych,
- wzrost popularności jedzenia poza domem oraz tzw. przekąsek,
- zmianę schematu organizacji życia rodzinnego przez większą aktywność zawodową kobiet,
- poprawę sytuacji finansowej części społeczeństwa, co pozwala na zakup droższej żywności.
Zalety i wady posiłków gotowych do spożycia
Do zalet żywności wygodnej zaliczyć należy przede wszystkim oszczędność czasu. Konsumenci cenią sobie możliwość skrócenia czasu, który muszą przeznaczyć na przygotowanie posiłków i wolą wykorzystać go na odpoczynek lub inne aktywności. Oprócz tego żywność wygodna może także wiązać się z marnowaniem mniejszej ilości jedzenia, a jej wykorzystanie poza domem (np. w biurze, szkole) jest znacznie ułatwione. Co więcej, przygotowanie posiłku bazującego na produktach zaliczanych do żywności wygodnej wymaga nie tylko mniej czasu, ale także mniej przestrzeni i sprzętu kuchennego, co może mieć znaczenie zwłaszcza w kuchniach współdzielonych (np. w akademiku).
Nie można jednak zapomnieć o wadach dań gotowych. W większości przypadków gotowe posiłki będą charakteryzowały się gorszą jakością i wartością odżywczą w porównaniu do tych przygotowanych w domu. Dania gotowe najczęściej zawierają niewiele warzyw, a co za tym idzie mniej błonnika. Zawierają także mniejszą ilość witamin czy składników mineralnych, a jednocześnie często dostarczają więcej cukrów prostych, soli, tłuszczów (w tym nasyconych kwasów tłuszczowych i kwasów tłuszczowych trans) oraz mają wyższą kaloryczność niż ich domowe odpowiedniki. Minusem będzie także obecność substancji dodatkowych jak konserwanty, wzmacniacze smaku, barwniki i aromaty czy zagęstniki. W dłuższej perspektywie nadużywanie gotowych posiłków może pogarszać ogólną jakość diety, wiązać się z niedoborami pokarmowymi i zwiększać ryzyko wystąpienia nadmiernej masy ciała czy chorób przewlekłych jak cukrzyca i nadciśnienie tętnicze.
Żywność wygodna jako element zdrowej diety
Wybrane produkty zaliczane do żywności wygodnej mogą stanowić duże ułatwienie w przygotowaniu wartościowych posiłków i sposób na zaoszczędzenie czasu, a jednocześnie cechować się stosunkowo wysoką wartością odżywczą. Często są to jednak półprodukty, które nie mogą stanowić samodzielnego posiłku jak:
- przetwory warzywne – warzywa mrożone, surówki i sałatki z dobrym składem, przetwory warzywne w słoikach, puszkach lub pakowane próżniowo (np. gotowana marchew z groszkiem, gotowane buraki, przecier pomidorowy),
- przetwory owocowe – owoce mrożone, w mniejszej ilości dżemy i musy owocowe bez dodatku cukru, owoce suszone,
- przetwory z nasion roślin strączkowych – gotowane strączki w słoikach i puszkach (np. ciecierzyca, fasola) oraz produkty na ich bazie jak pasty kanapkowe z dobrym składem (np. hummus).
Co w przypadku kompletnych dań gotowych do spożycia? Nawet one mogą być elementem zdrowej diety pod warunkiem, że nie stanowią jej podstawy, a większość posiłków na co dzień starasz się opierać na produktach o niskim stopniu przetworzenia. Bardzo istotny jest także skład konkretnego dania i jego wartość odżywcza. Staraj się sięgać po posiłki gotowe sporadycznie i wybieraj te z jak najkrótszym i najprostszym składem, bez dodatku substancji takich jak konserwanty czy wzmacniacze smaku. Zwróć uwagę na jak najmniejszy dodatek soli i cukru oraz, jeśli to możliwe, stosunkowo niską zawartością tłuszczu (zwłaszcza kwasów tłuszczowych nasyconych), a wysoką zawartością białka. Kolejność składników wymienionych w składzie także ma znaczenie – to, co pojawia się na początku, występuje w większej ilości. Pamiętaj, że do dań gotowych zawsze możesz dodać coś od siebie, np. świeże warzywa, a taka prosta modyfikacja znacząco poprawi jakość całego posiłku. Poniżej znajdziesz porównania składów różnych dań gotowych oraz wskazówki jak poprawić jakość posiłków z ich udziałem.
| Zupa pomidorowa | |
| Lepszy wybór | Gorszy wybór |
| Zupa pomidorowa z makaronem | Zupa pomidorowa instant |
| Składniki: woda, pomidory 25%, marchew, koncentrat pomidorowy 5%, makaron z pszenicy durum 3% (zawiera białko jaja), śmietanka 2% (śmietanka 30% (z mleka), stabilizator: karagen), cebula, olej rzepakowy, sól, pietruszka, por, seler, nać pietruszki 0,6%, cukier, czosnek, przyprawy.
| Składniki: kluski (85%): mąka pszenna, tłuszcz palmowy, sól, skrobia modyfikowana, cukier, olej rzepakowy, ekstrakt z kurkumy, mieszanka smakowa (15%): koncentrat pomidorowy (49%), sól, pomidory (7%), cukier, skrobia, wzmacniacze smaku: glutaminian monosodowy, inozynian disodowy i guanylan disodowy; aromaty (w tym mleko), natka pietruszki, liść laurowy, por, kwas: kwas cytrynowy; maltodekstryna, koncentrat soku z cebuli, czosnek, pieprz, sok z buraka suszony, ekstrakt drożdżowy, olej słonecznikowy, laktoza. |
| Wartości odżywcze na 100 g: 48 kcal, tłuszcz 2,1 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 0,6 g, węglowodany 5,4 g, w tym cukry 3,5 g, białko 1,2 g, sól 1,1 g | Wartości odżywcze na 100 g: 80 kcal, tłuszcz 3,5 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 1,7 g, węglowodany 10 g, w tym cukry 0,9 g, białko 1,5 g, sól 0,75 g |
W produkcie z gorszym składem jest blisko 3-krotnie więcej nasyconych kwasów tłuszczowych oraz dostarcza on 2-krotnie więcej kilokalorii. Znajdziesz w nim także liczne aromaty oraz wzmacniacze smaku. Spożywane w nadmiarze dodatki do żywności mogą powodować m.in. dolegliwości ze strony układu pokarmowego, czy bóle głowy, zwłaszcza u osób wrażliwych na ich działanie.
Co warto dodać? Jeśli tego typu zupa ma stanowić samodzielny sycący posiłek warto zwiększyć ilość białka np. poprzez dodanie mozzarelli light lub pokruszonego tofu. Często w sklepie dostępne są także warzywne zupy krem z dobrym składem – do nich poza produktem białkowym warto także dodać np. razowe pieczywo by posiłek był zgodny z zaleceniami zdrowego żywienia.
| Pierogi na słodko | |
| Lepszy wybór | Gorszy wybór |
| Pierogi z serem i jagodami | Pierogi z nadzieniem o smaku serowo-jagodowym |
| Składniki: mąka pszenna, ser twarogowy 31%, woda, jagody 6,5%, cukier, olej rzepakowy, sól.
| Składniki: mąka pszenna, ser biały 18 % (mleko pasteryzowane, skrobia modyfikowana, kultury bakterii mlekowych); ser o smaku waniliowym 18 % (mleko pasteryzowane, cukier, skrobia modyfikowana, aromat waniliowy, regulator kwasowości: kwas cytrynowy, barwnik: karoteny, kultury bakterii mlekowych); woda, jagoda w żelu 5 % (jagody kamczackie 65 %*, cukier, woda, skrobia modyfikowana, substancje zagęszczające: metyloceluloza, guma ksantanowa, substancja konserwująca: sorbinian potasu); kasza manna (z pszenicy), sól, olej rzepakowy, mąka sojowa, aromat, substancja konserwująca: sorbinian potasu. *jagody w żelu |
| Wartości odżywcze na 100 g: 180 kcal, tłuszcz 1,9 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 0,4 g, węglowodany 31 g, w tym cukry 7,7 g, białko 9,2 g, sól 0,11 g | Wartości odżywcze na 100 g: 177 kcal, tłuszcz 3,2 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 2,0 g, węglowodany 30 g, w tym cukry 7,4 g, białko 5,7 g, sól 0,42 g |
Produkt z gorszym składem zawiera mniej sera twarogowego oraz substancje zagęszczające i konserwujące, a także więcej soli. Mimo podobnej wartości kalorycznej produkt z gorszym składem ma też zdecydowanie mniej białka (5,7 g vs 9,2 g) oraz więcej tłuszczu, w tym nasyconych kwasów tłuszczowych (2 g vs 0,4 g).
Co warto dodać? Skyr lub jogurt naturalny, świeże lub mrożone owoce jagodowe (lub inne dowolne świeże owoce) oraz posiekane orzechy (np. włoskie, migdały). Pamiętaj, żeby dopasować wielkości porcji do swojego zapotrzebowania energetycznego i wykorzystać np. 1/3 czy pół opakowania zamiast całego.
| Mięso panierowane | |
| Lepszy wybór | Gorszy wybór |
| Panierowane filety z piersi kurczaka | Panierowany burger drobiowy |
| Składniki: mięso z piersi kurczaka 75%, mąka pszenna, olej rzepakowy, sól, skrobia ziemniaczana, błonnik pszenny bezglutenowy, aromaty (zawierają jaja), skrobia z tapioki, regulator kwasowości: cytryniany sodu, czosnek, drożdże, papryka, kurkuma, przyprawy
| Składniki: mięso z piersi kurczaka (54%), woda, mąka pszenna, płatki kukurydziane, sól, błonnik grochowy, skrobia ziemniaczana, drożdże, olej rzepakowy, przyprawy, ekstrakty przypraw, skrobia modyfikowana, substancje spulchniające: E450, E500; aromaty (w tym ekstrakt drożdżowy), stabilizatory: E261, E326, E451; wzmacniacz smaku: E621, glukoza. |
| Wartości odżywcze na 100 g: 199 kcal, tłuszcz 9,4 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 1,5 g, węglowodany 12 g, w tym cukry 0,8 g, białko 16 g, sól 1,3 g | Wartości odżywcze na 100 g: 190 kcal, tłuszcz 7,5 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 1,5 g, węglowodany 15 g, w tym cukry 0,8 g, białko 15 g, sól 1,6 g |
Produkt z lepszym składem zawiera zdecydowanie więcej mięsa (75% vs 54%) oraz nie zawiera dodatków takich jak substancje spulchniające, stabilizatory czy wzmacniacze smaku. Oba produkty mają porównywalną wartość odżywczą, choć produkt z lepszym składem ma nieco więcej białka i mniej soli. Ponad to w produkcie z lepszym składem większa część białka pochodzi z mięsa, a nie z dodatków.
Co warto dodać? Produkt zbożowy lub skrobiowy np. gruboziarnistą kaszę, makaron razowy, ryż brązowy, gotowane lub pieczone ziemniaki. W wersji bez gotowania może to być bułka grahamka lub pełnoziarnista tortilla. Nie zapomnij o dowolnych świeżych lub mrożonych warzywach by stworzyć pełny posiłek.
| Dania z makaronem | |
| Lepszy wybór | Gorszy wybór |
| Kurczak w sosie śródziemnomorskim z makaronem | Spaghetti carbonara |
| Składniki: sos 46 % (woda, cukinia, cebula, pomidory 4 %, papryka, oliwki zielone 2 %, koncentrat pomidorowy 1,7 %, śmietanka (z mleka), olej rzepakowy, mąka pszenna, skrobia modyfikowana, pomidory suszone, sól, cukier, przyprawy i ekstrakty przypraw, aromaty (zawierają mleko), ekstrakt drożdżowy, warzywa suszone (marchew, pietruszka), suszony koncentrat cytryny, koncentrat suszonej cebuli), makaron gotowany 36 % [woda, makaron (mąka z pszenicy durum, woda), sól]mięso z kurczaka 18 %
| Składniki: makaron spaghetti gotowany 51,2% (makaron spaghetti (semolina (z pszenicy durum), sól, olej rzepakowy); sos śmietanowo-serowy 43,8% (mleko, woda, ser gouda (mleko, sól, stabilizator: chlorek wapnia; kultury bakterii mlekowych, podpuszczka mikrobiologiczna, barwnik: karoteny), żółtko jaja, skrobia, ser emmentaler (mleko, sól, kultury bakterii mlekowych, podpuszczka mikrobiologiczna), śmietanka (śmietana (z mleka), białka mleka, stabilizator: karagen), olej rzepakowy, ser dojrzewający (mleko pasteryzowane, sól, bakterie fermentacji mlekowej, stabilizator: chlorek wapnia, barwnik: annato), sól, czosnek, cukier, pieprz biały, pieprz czarny); pieczony boczek wędzony 5% (boczek wieprzowy, sól, białko wieprzowe, cukier, mąka z grochu, ocet w proszku, skrobia, ekstrakt aceroli, aromaty); szczypiorek 0,003%.
|
| Wartości odżywcze na 100 g: 109 kcal, tłuszcz 2,2 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 0,4 g, węglowodany 15 g, w tym cukry 0,9 g, białko 6,2 g, sól 0,95 g | Wartości odżywcze na 100 g: 138 kcal, tłuszcz 5 g, w tym nasycone kwasy tłuszczowe 2,7 g, węglowodany 16 g, w tym cukry 1,7 g, białko 6,3 g, sól 0,82 g |
Produkt z gorszym składem nie zawiera żadnych warzyw, a także dostarcza zdecydowanie więcej kalorii (552 kcal vs 360 kcal w całym opakowaniu) oraz tłuszczu, w tym nasyconych kwasów tłuszczowych (których jest blisko siedmiokrotnie więcej niż w daniu z lepszym składem).
Co warto dodać? Koniecznie dodaj dowolne świeże lub mrożone warzywa. Może to być bardzo proste rozwiązanie jak pomidorki koktajlowe lub pokrojona w paski papryka.
Podsumowanie
Na co dzień staraj się korzystać z jak najmniej przetworzonych produktów i przygotowywać posiłki w domu. Jako sposób na przyspieszenie przygotowania posiłków możesz wykorzystać m.in. mrożonki warzywne i owocowe, surówki i sałatki z dobrym składem, przetwory warzywne w słoikach, puszkach lub pakowane próżniowo, gotowane nasiona roślin strączkowych. Dania gotowe powinny raczej stanowić opcję „awaryjną”, a w przypadku sięgania po takie rozwiązanie zawsze należy przeanalizować skład i wzbogać posiłek w brakujące składniki np. świeże warzywa. Posiłki, również w przypadku korzystania z żywności wygodnej, staraj się komponować zgodnie ze wskazówkami Talerza Zdrowego Żywienia.
Piśmiennictwo:
- Barska A. Millennial consumers in the convenience food market. Management. 2017, 22, s. 251-264. DOI: 10.2478/manment-2018-0018.
- Lemanowicz M., Adamska K. Determinanty postaw konsumentów wobec żywności wygodnej. Turystyka i Rozwój Regionalny. 2023, s. 83-93. DOI: 10.22630/TIRR.2023.20.21.
- Smak, cena, świadomość: Mapa wyborów konsumenckich Polaków, Raport PwC, Polska, 2025.
- Janowicz M., Ciurzyńska A., Zielińska M., Lenart A. „Wygodne”, warzywne dania gotowe w ocenie konsumentów. Postępy Techniki Przetwórstwa Spożywczego. 2018, 2, s. 38-43.
