Ile żywności marnuje się w Polsce?
Skala marnowania żywności w Polsce jak i na całym świecie, z roku na rok drastycznie wzrasta. Z badań przeprowadzonych w ramach projektu PROM (Program Racjonalizacji i Ograniczenia Marnotrawstwa Żywności) w latach 2017-2019 wynika, że na etapach produkcji, przetwórstwa, dystrybucji i konsumpcji w Polsce rocznie marnuje się prawie 5 milionów ton żywności. Dane wskazują, że prawie 3 mln ton odpadów pochodzi z gospodarstw domowych (60% strat ogółem!). Problem ten szczególnie nasila się w okresie świątecznym, gdy kupujemy zdecydowanie za dużo. Tak liczne straty żywności stanowią znaczne obciążenie naszego budżetu, wpływają również niekorzystnie na środowisko naturalne. Produkcja, przetwarzanie i transport żywności odpowiadają za znaczną część emisji gazów cieplarnianych, natomiast metan uwalniany podczas rozkładu żywności wpływa bardziej niekorzystnie na środowisko niż dwutlenek węgla (prawie 20 razy silniej!). Marnowanie żywności to marnowanie ludzkiej pracy, zasobów energetycznych oraz wody.
Jakie produkty i dlaczego, najczęściej marnujemy?
Z raportu Banków Żywności z 2025 roku wynika, że do najczęściej marnowanych produktów spożywczych należą: pieczywo (55%), owoce (46%), warzywa (44%), jogurty (41%) oraz wędliny (23%).
Wyniki badania SMART FOOD, prowadzonego przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy wskazują, że głównymi przyczynami wyrzucania żywności w Polsce są przede wszystkim utrata świeżości produktów, przygotowywanie zbyt dużej ilości jedzenia oraz jego zepsucie. Duże znaczenie mają również nieracjonalne i często impulsywne zakupy, dokonywane bez wcześniejszego planowania posiłków i zastanowienia się, w jaki sposób wykorzystać kupione produkty. W efekcie część żywności, zamiast trafić na nasze talerze, ostatecznie ląduje w koszu. Nie bez znaczenia jest również udział marketingu. Chwytliwe hasła reklamowe zachęcają do zakupu „Kup 3 sztuki, a 3 otrzymasz gratis”, kusząc niską ceną i gratisami. Problemem jest także niewystarczająca uwaga poświęcana informacjom znajdującym się na etykietach. Wciąż wiele osób nie sprawdza terminów przydatności do spożycia ani zasad prawidłowego przechowywania produktów. Kolejnym powodem marnowania jedzenia jest niezadowolenie ze smaku lub wyglądu przygotowanej potrawy. Problem ten dotyczy szczególnie dzieci, które mogą odmawiać zjedzenia posiłku, przez co przygotowane wcześniej jedzenie zostaje niewykorzystane.
Ograniczenie marnowania żywności wymaga zatem przede wszystkim większej świadomości i zmiany codziennych nawyków.
Praktyki i narzędzia wspierające niemarnowanie żywności
Świadomość społeczeństwa na temat skali marnowania żywności w Polsce oraz konkretne działania nakierowane na ograniczenie wyrzucania jedzenia, to istotne, proekologiczne kroki w stronę dbania o środowisko naturalne. Jednym z najważniejszych elementów diety zero waste jest edukacja konsumentów. Powinna ona rozpoczynać się już od najmłodszych lat, ponieważ kształtowanie prawidłowych nawyków w dzieciństwie może wpływać na późniejsze zachowania i decyzje żywieniowe podejmowane w dorosłym życiu. Istotne jest uczenie dzieci i młodzieży szacunku do żywności, a także uświadamianie im, ile pracy, wody i energii wymaga jej wyprodukowanie, przetworzenie, transport oraz przechowywanie.
W przeciwdziałaniu marnowaniu żywności pomocne są również rozwiązania technologiczne. Aplikacje mobilne umożliwiające monitorowanie zapasów, planowanie posiłków, tworzenie list zakupów czy przypominanie o zbliżającym się terminie przydatności produktów mogą ułatwiać konsumentom bardziej świadome zarządzanie żywnością. Takie aplikacje mogą także łączyć konsumentów z lokalami gastronomicznymi i sklepami oferującymi niesprzedaną żywność po obniżonej cenie, przyczyniając się tym samym do jej wykorzystania zamiast wyrzucenia.
Dobre praktyki w duchu zero waste
- Przed zakupami spożywczymi przygotuj listę potrzebnych produktów, aby uniknąć kupowania nadmiernych ilości żywności.
- Regularnie sprawdzaj zawartość szafek kuchennych, lodówki i zamrażarki, a następnie planuj posiłki w oparciu o posiadane zapasy. Kupuj tylko te produkty, których rzeczywiście brakuje.
- Wybieraj również te mniej okazałe lub bardziej przejrzałe warzywa i owoce, które często nadal są smaczne i nadają się do spożycia.
- Planuj posiłki w taki sposób, aby w pełni wykorzystywać produkty.
- Stosuj zasadę FIFO (First in First Out), czyli „co pierwsze weszło pierwsze wychodzi”. Produkty zakupione wcześniej umieszczaj z przodu i wykorzystuj je w pierwszej kolejności.
- Przechowuj żywność zgodnie z zaleceniami producenta, zwracając uwagę na odpowiednią temperaturę i warunki przechowywania, co pozwoli dłużej zachować jej świeżość. Przechowuj produkty w szczelnych, hermetycznych opakowaniach.
- Zwracaj uwagę na terminy przydatności do spożycia i regularnie kontroluj produkty znajdujące się w domu, aby wykorzystać je przed upływem terminu.
- Jeżeli nie jesteś w stanie wykorzystać żywności na bieżąco, nadmiar zamroź lub podziel się z innymi, zamiast wyrzucać.
- Nadmiar ugotowanego jedzenia wykorzystaj jako składnik kolejnego posiłku. Warzywa, owoce czy pieczywo, które nie są już idealne pod względem wyglądu, mogą znaleźć zastosowanie w zupach, koktajlach, zapiekankach, sosach czy innych potrawach.
Praktyka zero waste na przykładzie warzyw i owoców
Różnorodne warzywa i owoce powinny stanowić podstawę zdrowej diety, a tym samym być stałym elementem zawartości naszej lodówki. Produkty te są jednak delikatne i zawierają dużo wody, przez co szybko tracą świeżość. Odpowiednie przechowywanie pozwala maksymalnie wydłużyć ich trwałość i ograniczyć marnowanie żywności.
- Przechowuj warzywa i owoce na oddzielnej półce w lodówce.
- Warzywa korzeniowe przechowuj w suchym, ciemnym i chłodnym miejscu.
- Rzodkiewki przechowuj w lodówce w pojemniku z wodą – dzięki temu zachowają jędrność i chrupkość. Jeśli odrywasz liście, nie wyrzucaj ich – możesz przygotować na ich bazie pesto.
- Zioła w pęczkach możesz owinąć wilgotnym ręcznikiem papierowym i trzymać w lodówce. Opcją bardziej zero waste będzie kupowanie lub samodzielne hodowanie ziół w doniczkach.
- Kupuj „samotne” banany, a także mniej okazałe warzywa i owoce, pod warunkiem, że nie mają oznak zepsucia i pleśni. Takie produkty nadal można wykorzystać w kuchni. Z dojrzałych bananów możesz przygotować np. chlebek bananowy czy placki, a mniej atrakcyjne wizualnie warzywa dodać do zupy czy zapiekanki.
- Rób przetwory. Dojrzałe pomidory, cukinię czy paprykę możesz przerobić na sos, z jabłek przygotować mus, a ze śliwek konfiturę.
- Nadmiar warzyw i owoców możesz zamrozić, najlepiej tuż po zakupie.
- Warzywa możesz zetrzeć i przygotować z nich domową włoszczyznę, a następnie zamrozić.
- Groszek, fasolkę, cukinię czy brokuły warto podzielić na mniejsze porcje i przechowywać w zamrażarce, aby w razie potrzeby wykorzystać tyle, ile potrzebujesz.
Podsumowanie
Produkcja żywności wiąże się ze zużyciem znacznych ilości wody, energii oraz innych zasobów naturalnych, które są marnowane w przypadku niewykorzystania produktów. Z tego względu kształtowanie właściwych postaw związanych z racjonalnym gospodarowaniem żywnością powinno rozpoczynać się już od najmłodszych lat. Edukacja dzieci i młodzieży w zakresie planowania zakupów, właściwego przechowywania produktów oraz kreatywnego wykorzystywania pozostałości żywności może przyczynić się do ograniczenia skali tego problemu. W celu dalszej edukacji warto skorzystać z bezpłatnych konsultacji dietetycznych w Centrum Dietetycznym Online https://cdo.pzh.gov.pl.
Materiały, z którymi warto się zapoznać:
→ Mrożonki – czy warto uwzględnić je w diecie
→ Jak zaoszczędzić podczas zakupów spożywczych?
Piśmiennictwo
- Bednarczuk A., Śleszyński J.: Marnotrawstwo żywności w Polsce. Problemy Rolnictwa Światowego. 2019;19(4):19-30. doi:10.22630/PRS.2019.19.4.53.
- Knura J., Kulessa S., Nnoli J. i wsp.: Meal Master – aplikacja mobilna wspierająca zbilansowaną dietę oraz walkę z marnowaniem żywności. W: ZPI Day. Wrocław: Wrocław University of Science and Technology; 2024:14.
- Strategia racjonalizacji strat i ograniczenia marnowania żywności. Dokument projektowy. Warszawa; 2021. Dostęp online: https://bankizywnosci.pl/wp-content/uploads/2022/04/STRATEGIA-PROM.pdf. Dostęp: 25.09.2026.
- Łaba S., Bilska B., Tomaszewska M. i wsp.: Próba oszacowania strat i marnotrawstwa żywności w Polsce. Przemysł Spożywczy. 2020; 74(11).
- Tomaszewska M., Bilska B., Kołożyn-Krajewska D., Piecek M.: Analiza przyczyn marnotrawstwa żywności w polskich gospodarstwach domowych. W: Łaba S., red. Straty i marnotrawstwo żywności w Polsce. Skala i przyczyny problemu. Warszawa, Wydawnictwo IOŚ-PIB; 2020.
