Czym jest endoskopia przewodu pokarmowego?
Endoskopia przewodu pokarmowego to badanie polegające na wprowadzeniu endoskopu (narzędzia przypominającego rurkę/przewód) do górnego odcinka przewodu pokarmowego (gastroskopia) lub dolnego odcinka przewodu pokarmowego (kolonoskopia). Dzięki temu specjalista może obrazowo zbadać przełyk, żołądek, dwunastnicę, jelita, oraz wykonać część badań (np. pobranie wycinków do histopatologii, test ureazowy w kierunku zakażenia Helicobacter Pylori) a nawet zabiegów (np. usunięcie drobnych polipów, zmian naczyniowych czy poszerzenie zwężeń).
Po co wykonuje się kolonoskopię?
Kolonoskopia to przede wszystkim jedna z najbardziej skutecznych metod diagnozowania chorób dolnego odcinka przewodu pokarmowego, zwłaszcza raka jelita grubego. Odgrywa ważną rolę w badaniach przesiewowych w tym kierunku oraz pomaga wykrywać (i leczyć) zmiany przedrakowe. Jest również wykorzystywana podczas rozpoznania nieswoistych chorób zapalnych jelit (NChZJ), uchyłków, celiakii czy krwawienia z przewodu pokarmowego. Może być przeprowadzana w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym w celu zwiększenia komfortu pacjenta.
Czy do badania trzeba się specjalnie przygotować?
Dokładne zbadanie przewodu pokarmowego podczas endoskopii nie jest możliwe bez zastosowania odpowiedniego przygotowania. Pominięcie tego aspektu może wiązać się nie tylko z gorszym odbiorem badania przez pacjenta, ale również z większym ryzykiem powikłań czy niższą wykrywalnością zmian chorobowych. Z tego powodu European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) opublikowało wytyczne dotyczące sposobu przygotowania przewodu pokarmowego do endoskopii.
Przed planowanym badaniem najważniejsze będą wskazówki bezpośrednio otrzymane od pracownika placówki, w której będzie wykonywane badanie. Standardowo przygotowanie do badania składa się z 2 głównych etapów:
- Zachowanie odpowiedniej diety
- Przygotowanie farmakologiczne
Dieta stosowana podczas przygotowania do badania:
| Etap przygotowania* | Produkty dozwolone | Produkty przeciwwskazane |
| 3-4 dni przed terminem badania Dieta lekkostrawna, ubogoresztkowa (<10g błonnika na dzień)
|
|
|
| 1-2 dni przed terminem badania Dieta płynna |
|
|
| Dieta płynna klarowna* (może zostać zalecona zamiast diety płynnej) |
|
|
*czas stosowania wybranej diety i stosowane w niej produkty mogą się różnić zależnie od indywidualnej sytuacji pacjenta i zaleceń medycznych
W dniu badania należy być na czczo, natomiast na ok. 2-4h (czas ten może ulec wydłużeniu, jeśli kolonoskopia odbywa się w znieczuleniu ogólnym) przed zabiegiem nie zależy nic pić –zależnie od rodzaju przyjętego preparatu oraz otrzymanych zaleceń.
Niektóre placówki medyczne zalecają jednak, aby 2h przed wykonywaną kolonoskopią spożyć lekki posiłek. Według niektórych lekarzy posiłek spożyty w tym czasie nie powinien znaleźć się w jelitach przez co ich zdaniem nie będzie on wpływał na przebieg badania. Zalecenie to dotyczy jedynie osób, u których nie będzie podawane znieczulenie. Nie pojawia się ono natomiast w ogólnych rekomendacjach w związku z czym ewentualną możliwość zjedzenia lekkiego posiłku przez kolonoskopią należy zawsze skonsultować z lekarzem.
Niestety autorzy wielu badań wskazują na częste występowanie błędów podczas przygotowań do badania.
Dieta ubogoresztkowa vs dieta płynna
Coraz częściej odchodzi się od zalecenia przed badaniem diety płynnej na rzecz diety ubogoresztkowej. Porównując dietę ubogoresztkową z płynną osoby stosujące ograniczenie błonnika bez zmiany konsystencji diety chętniej przestrzegają założeń diety oraz przyjmują docelowe ilości środków niezbędnych w trakcie przygotowania farmakologicznego, a także są bardziej skłonni do powtórzenia przygotowania do badania w przyszłości. Ta grupa odczuwa również w mniejszym stopniu głód i skutki uboczne (m.in. nudności, wymioty, ból głowy) niż osoby na diecie płynnej. Nie ma natomiast różnic pomiędzy grupami w odniesieniu do stopnia oczyszczenia jelita i dokładności z jaką możliwe jest przeprowadzenie kolonoskopii, a także ilości powikłań pozabiegowych.
Stosowanie diety ubogoresztkowej zamiast diety o zmienionej konsystencji jest tak samo skuteczne, a nawet łatwiejsze do przestrzegania dla pacjenta, co sugeruje, że zmiana zaleceń pod tym kątem wydaje się zasadna.
Przygotowanie farmakologiczne
Przygotowanie farmakologiczne polega na przyjęciu odpowiedniej dawki przepisanego przez lekarza preparatu do oczyszczania jelit. Możemy podzielić je na wysokoobjętościowe (wymagające wypicia ok. 3-4L płynu bazującego na glikolu polietylenowym tzw. PEG) i niskoobjętościowe (oparte na roztworach siarczanów, pirosiarczanu sodowego z cytrynianem magnezowym lub fosforanów). Zwykle odbywa się to w schemacie 1 lub 2 dniowym zależnie od godziny w jakiej będzie miało miejsce badanie lub indywidualnych wskazań. Złotym standardem jest natomiast PEG w dawce podzielonej – połowa dawki wieczorem w dniu poprzedzającym badanie oraz pozostała dawka rano w dniu badania.
Wielu pacjentów skarży się na nieprzyjemny smak preparatów, co czasem zmniejsza ich tolerancję oraz szansę na przyjęcie zalecanej dawki leku. Niezastosowanie się do zaleceń dotyczących przyjmowania preparatu oczyszczającego może skutkować nieodpowiednim przygotowaniem do badania, tym samym zwiększając szansę na przeoczenie zmian w jelicie, konieczność wydłużenia czasu badania lub jego powtórzenia.
Niektóre badania sugerują jednak, że dolanie soku (np. pomarańczowego czy ananasowego) poprawia stopień akceptacji płynu do oczyszczania przez pacjentów. To z kolei skutkuje większym prawdopodobieństwem wypicia całości leku jednocześnie nie pogarszając stopnia oczyszczenia przewodu pokarmowego. Połączenie odpowiedniej diety przygotowującej oraz zażycie całej dawki preparatu oczyszczającego możliwe jest znaczące lepsze oczyszczenie jelit, a tym samym poprawa wartości diagnostycznej badania.
U osób przyjmujących przewlekle leki należy zgłosić ten fakt do placówki wykonującej kolonoskopię oraz skonsultować z lekarzem prowadzącym sposób ich przyjmowania w okresie przygotowania do badania. Szczególnie należy zwrócić uwagę na insulinę oraz leki obniżające krzepliwość krwi. Przyjmowane suplementy również powinny zostać omówione ze specjalistą, a preparaty zawierające żelazo należy odstawić na 4-7 dni przed kolonoskopią.
Podsumowanie
Dokładność kolonoskopii w dużej mierze zależy od prawidłowego przygotowania przewodu pokarmowego. Aktualne dane pokazują, że dieta ubogoresztkowa jest równie skuteczna jak dieta płynna, a przy tym łatwiejsza do przestrzegania, mniej obciążająca i lepiej tolerowana przez pacjentów. Dodatek soku do preparatu oczyszczającego również może okazać się korzystny ze względu na poprawę smaku bez ograniczenia jego działania. Dzięki temu cały proces może okazać się nie tylko bardziej efektywny dla lekarza, ale również mniej uciążliwy i bardziej komfortowy dla pacjenta.
Piśmiennictwo:
- Baker FA, Mari A, Nafrin S, et al. Predictors and colonoscopy outcomes of inadequate bowel cleansing: a 10-year experience in 28,725 patients. Ann Gastroenterol 2019;32:457-6,
- Hassan C, East J, Radaelli F, et al. Bowel preparation for colonoscopy: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2019. 2019;51(8):775-794,
- Daley SF, Sharma S. Therapeutic Diets for the Management of Gastrointestinal Conditions and Pre- and Postoperative Care. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; August 9, 2025,
- Zhang X, Wu Q, Wei M, et al. Low-residual diet versus clear-liquid diet for bowel preparation before colonoscopy: meta-analysis and trial sequential analysis of randomized controlled trials. Gastrointest Endosc. 2020;92(3):508-518.e3,
- Chen E, Chen L, Wang F, Zhang W, Cai X, Cao G. Low-residue versus clear liquid diet before colonoscopy: An updated meta-analysis of randomized, controlled,trials. Medicine (Baltimore). 2020;99(49):e23541,
- Choi HS, Shim CS, Kim GW et al. Orange juice intake reduces patient discomfort and is effective for bowel cleansing with polyethylene glycol during bowel preparation. Dis Colon Rectum 2014; 57: 1220 – 1227,
- Altınbas A, Aktas B, Yılmaz B, et al. Adding pineapple juice to a polyethylene glycol-based bowel cleansing regime improved the quality of colon cleaning. Ann Nutr Metab. 2013;63(1-2):83-87,
- Januszewicz W. Doustne siarczany w przygotowaniu jelita do kolonoskopii. Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy. 2015;7(1):27–30.
