Wskazania do stosowania
Diety o zmienionej konsystencji są zazwyczaj stosowane czasowo podczas przygotowania do zabiegów i badań (np. kolonoskopii), w trakcie rekonwalescencji po niektórych zabiegach/operacjach, w ostrych stanach zapalnych przewodu pokarmowego, schorzeniach jamy ustnej i przełyku oraz wybranych stanach zdrowotnych skutkujących problemami z przyjmowaniem pokarmu lub jego wchłanianiem/trawieniem (niektóre nowotwory, leczenie onkologiczne, choroby neurologiczne, dysfagia, urazy itp.). Nie jest to natomiast standardowo zalecane postępowanie i powinno być stosowane jedynie w określonych przypadkach. Może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem niedożywiania czy zaburzeń wodno-elektrolitowych. Konieczność ich wdrożenia powinna więc zostać dokładnie omówiona z lekarzem.
Rodzaje diet o zmienionej konsystencji
Najczęściej stosowanymi u dorosłych dietami, w których konsystencja spożywanych posiłków ulega modyfikacji są:
- dieta płynna,
- dieta płynna wzmocniona,
- dieta papkowata.
Każda z nich opiera się na założeniach diety lekkostrawnej. Posiłki powinny być więc spożywane regularnie (co 2-3h), częściej (5-8 razy w ciągu dnia) i w małych objętościach (do około 500 ml). Dodatkowo należy pamiętać o odpowiedniej temperaturze przygotowywanych potraw, dobraniu właściwej formy obróbki termicznej oraz produktów, które nie obciążą przewodu pokarmowego. Wykluczone powinny być przede wszystkim potrawy smażone, tłuste mięsa i wyroby mięsne, sery żółte, topione czy długodojrzewające, produkty o właściwościach wzdymających, ostre przyprawy i produkty ciężkostrawne. Jednocześnie należy podkreślić, że błonnik nie powinien być całkowicie wykluczony z diety. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę na jego frakcje i wybierać głównie błonnik rozpuszczalny (np. naturalne płatki zbożowe, siemię lniane, wybrane owoce i warzywa), który nie powinien drażnić mechanicznie przewodu pokarmowego, zamiast błonnika nierozpuszczalnego (np. produkty pełnoziarniste, kasze gruboziarniste, skórki owoców i warzyw, orzechy).
Dieta płynna
Jest to dieta oparta jedynie na płynach, która wiąże się ze znacznym ryzykiem niedoborów. Z tego powodu stosuje się ją możliwie krótko, dążąc stopniowo do przejścia na dietę płynną wzmocnioną, następnie papkowatą, a docelowo lekkostrawną (o ile stan pacjenta na to pozwala).
Głównym celem diety płynnej jest złagodzenie pragnienia i uzupełnienie płynów w celu zmniejszenia ryzyka odwodnienia. Zwykle jednak nie dostarcza ona odpowiedniej dawki kalorii oraz składników odżywczych. Wskazaniami do jej zastosowania mogą być stan pooperacyjny, silne nudności, wymioty, biegunki czy brak łaknienia.
Początkowo podawane są małe objętości płynów co ok. 1h. Następnie dąży się do tego, aby zwiększać ilość wypijanych płynów oraz w miarę możliwości rozpocząć wzmacnianie tej diety.
Dieta płynna wzmocniona
Dieta płynna wzmocniona, w odróżnieniu od diety płynnej, może zaspokoić potrzeby chorego na kalorie i składniki odżywcze. W przygotowaniu posiłków używa się przede wszystkim miksowanie, przecieranie i rozgotowywanie wraz z rozrzedzaniem płynami, aby doprowadzić do płynnej konsystencji. W tym celu można skorzystać z wody, klarownych wywarów, herbaty, kawy zbożowej, mleka, napojów roślinnych oraz klarownych soków.
Dieta papkowata
Polega na przygotowaniu posiłków w sposób, który umożliwi bezproblemowe połykanie pokarmu i brak konieczności gryzienia. Jednocześnie powinna dostarczać organizmowi wszelkich niezbędnych składników odżywczych oraz odpowiedniej ilości kalorii. Do przygotowania dań stosowane są podobne techniki jak w przypadku diety płynnej wzmocnionej. Różnica polega głównie na mniejszym rozrzedzeniu produktów i możliwości spożywania posiłków o konsystencji bardziej zbliżonej do ich tradycyjnej formy.
Porównanie diet o zmienionej konsystencji
| Dieta płynna | Dieta płynna wzmocniona | Dieta papkowata |
|
|
|
Jak wzbogacić dietę o zmienionej konsystencji?
Chorzy stosujący opisane w artykule modyfikacje żywieniowe niejednokrotnie mają zwiększone ryzyko niedożywienia wynikające nie tylko ze stosowanej diety, ale również zwiększonego zapotrzebowania bądź utraty składników odżywczych. W takich przypadkach niezwykle ważna będzie kontrola stanu odżywienia chorego oraz zadbanie o to, aby dieta była jak najbardziej różnorodna i dopasowana do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Sposoby na łatwe, jakościowe zwiększenie kaloryczności diety o zmienionej konsystencji:
- Zwiększenie spożycia tłuszczów roślinnych
- awokado
- pasta orzechowa
- olej rzepakowy
- oliwa z oliwek
- Zwiększenie spożycia białka w diecie
- jaja na miękko lub jako dodatek do innych potraw
- nabiał (w tym nabiał proteinowy oraz płynne posiłki)
- odżywki białkowe
- tofu
- Zagęszczanie płynów specjalnymi preparatami do zagęszczania – umożliwiają one łatwe dostosowanie konsystencji
- Włączenie do diety doustnych suplementów żywieniowych (tzw. ONS) – warte rozważenia szczególnie przy konieczności długotrwałego stosowania diety o zmienionej konsystencji i współistniejącym niedożywieniu. Można je wykorzystywać samodzielnie lub jako dodatek do potraw. Ich plusem jest również ułatwiona kontrola ilości dostarczanych składników oraz możliwość doboru preparatu pod daną jednostkę chorobową.
Podsumowanie
Dieta o zmienionej konsystencji jest stosowana w sytuacjach, gdy przyjmowanie pokarmów w standardowej formie jest utrudnione bądź niemożliwe. Jej głównym celem jest zapewnienie jak najlepszego stopnia odżywienia oraz podtrzymanie pracy przewodu pokarmowego bez konieczności żywienia dojelitowego lub pozajelitowego. Najczęściej stosowana jest dieta płynna, płynna wzmocniona oraz papkowata. Różnią się one stopniem rozdrobnienia posiłków, jednak w każdym przypadku należy dążyć do tego, aby posiłki były możliwie pełnowartościowe i odpowiednio kaloryczne. Często wymaga to wzbogacania potraw lub zastosowania doustnych suplementów żywieniowych (ONS). Dzięki temu można zmniejszyć ryzyko niedożywienia i wspierać proces rekonwalescencji.
Piśmiennictwo:
- Włodarek D. Lange E. Kozłowska L. Głąbska D. Dietoterapia: Dieta łatwostrawna o zmienionej konsystencji 2015; 7(3): 186-188;
- Rozporządzenia MZ z dnia 25.09.2023r w sprawie programu pilotażowego w zakresie edukacji żywieniowej oraz poprawy jakości żywienia w szpitalach- „Dobry posiłek w szpitalach”
- https://www.gov.pl/web/zdrowie/dobry-posilek-w-szpitalu (dostęp 01.12.2025 r.)
- Dzierżanowski T. Rydzewska G. Zaburzenia połykania u chorych objętych opieką paliatywną. Medycyna Paliatywna 2017; 9(1): 1-6;
- Gajewska, D.; Górecka, A.; Jaklińska, M.; Kłęk, S.; Kimber-Dziwisz, L.; Lange, E.; Lembas-Sznabel, M.; Słodkowski, M.; Szwałkiewicz E. Rekomendacje Interdyscyplinarnego Zespołu Ekspertów w sprawie Standardów postępowania i procedur w zakładach opieki zdrowotnej w zakresie świadczeń pielęgnacyjnych i opiekuńczych – opieka długoterminowa, opieka paliatywna i hospicyjna oraz w domu chorego w przypadku żywienia dojelitowego i pozajelitowego w warunkach domowych. Post. Żyw. Klin. 2012, 8(4), 8-10;
- Schlegel-Zawadzka M. Leczenie żywieniowe pacjentów jako proces postępowania terapeutycznego. Nutrition therapy of patients as therapeutical management process. MIR 2015; Dec.31 (105):198-207;
